माझ्या मनातले गुरु-विषयीचे किल्मिष अजून पूर्णपणे गेले नव्हते. गुरुंची ओळख पटली तरी अंतर्मनाची पूर्ण खात्री व्हायची होती. मी गुरुंना पारखत होतो आणि गुरूदेखील मला पारखत होते. गुरुंशी मनमोकळेपणाने बोलण्याचा माझा मानस होता. सद्गुरूंनी मला पुरेपूर ओळखले होते.
मी विचारले, “महाराज, मागे तुम्ही मला दासबोध आणि गुरुचरित्र वाचायला सांगितले होते. मी दोन्ही ग्रंथ तीन वेळा वाचले. त्या संदर्भात मला एक प्रश्न विचारायचा आहे. परवानगी असेल तर विचारतो.”
ते म्हणाले, “मी तुझ्यासाठीच थांबलो आहे. बिनधास्त विचार.”
मी म्हणालो, “मी दासबोध तीन वेळा वाचला. गुरुचरित्राचेही तीन वेळा पारायण केले. प्रत्येक पारायणानंतर मला अपेक्षित फळ मिळाले. पण माणसाने गुरु का करावा? गुरु केल्याने काय होते? सद्गुरू म्हणजे नेमके कोण? मला जर तुम्हाला गुरु मानायचे असेल तर तुम्ही सद्गुरू आहात की नाही आणि मी तुमचा सत्शिष्य आहे की नाही — हे दोन्ही निश्चित व्हायला हवे. माझ्या जीवनात आजपर्यंत कुणी संत किंवा विभूती भेटली नाही. जो काही सहवास झाला तो तुमचाच. तुमचा अपमान करण्याचा उद्देश नाही; पण मन मला आवरत नाही म्हणून स्पष्ट विचारतो — *तुम्ही सद्गुरू आहात हे मी कशावरून ओळखावे? आणि तुम्ही भोंदू नाही हे मी कसे जाणावे?*”
व्यंकटनाथांनी माझे सर्व बोलणे शांतपणे ऐकून घेतले. खोलीचे दार बंद केले. पहाटे ४ वाजेपर्यंत आम्ही दोघेच बोलत बसलो. त्यांच्या बोलण्यातून जणू अनेक जन्मांची ओळख प्रकटत होती. त्यांच्याशी बोलता-बोलता माझे मन हळूहळू खात्री पटवू लागले — “हेच माझे सद्गुरू आहेत.”
महाराज म्हणाले, “साधकाची अवस्था पाण्याविना तडफडणाऱ्या माशासारखी झाली की आम्हाला त्याच्यासमोर स्वतः उभे राहावेच लागते. सूर्योदय झाला हे सांगावे लागत नाही — अंतर्मनाला ते कळते.”
मी कितीही प्रयत्न केला तरी माझ्या शिक्षणातील तर्कनिष्ठ आणि काटेकोर स्वभाव बाजूला जाईना.
तरीही मी अत्यंत नम्रतेने विचारले — “मला तुमचा अनुग्रह घ्यायचा आहे… केव्हा घेऊ?”
महाराजांनी स्मित केले आणि म्हणाले, “आम्हाला कुठे देवगावला जायला तिकीट लागतं? आम्ही फुकटच जातो! मी देवगावला जाऊन लोकांना सांगतो — ‘उद्या येतो!’ आणि उद्या सकाळी तुला अनुग्रह देतो.”
या सहज बोलण्यातही गूढ आश्वासन दडलेले होते. माझ्यात एक गोड थरार उसळला.
त्यांच्याशी बोलता-बोलता मी मनात १५ निकष ठरवले. अनुग्रहानंतर या १५ पैकी एक जरी निकष चुकीचा निघाला, तर मी स्पष्ट सांगणार होतो — “तुम्ही माझे गुरु नाही, आणि मी तुमचा शिष्य नाही.”
हे निश्चयपूर्वक मी मनात ठरवले होते.
२–३ महिन्यांनी देवगावला नाथषष्ठीचा कार्यक्रम होता. मी तेथे गेलो. आन्हिकाला जाण्यापूर्वी महाराजांनी मला पाहून मिस्कीलपणे विचारले — “आज तुला अनुग्रह घ्यायचा आहे ना?”
मी म्हणालो, “मला अजून ठरलेले नाही. वेळ आल्यावर सांगेन.”
दुसऱ्या दिवशी महाराज स्वतः म्हणाले — “आज आला रे तुझा दिवस. आज तू अनुग्रह घ्यायचाच आहेस.”
मी “हो” म्हणालो.
त्यांनी सांगितल्याप्रमाणे ते खोलीत आले. गादीवर बसले. मी खाली. ते म्हणाले, “आता तू एकही शब्द बोलू नकोस. आम्ही जे सांगतो ते कर.”
मी शांत बसलो. अनुग्रह सुरू झाला.
पूर्ण झाल्यावर ते खाली उतरले, माझ्या मांडीला मांडी लावून बसले आणि म्हणाले — “बाळ, तू ठरवलेल्या १५ अटींपैकी एक जरी पूर्ण झाली नसेल तर सांग. आम्ही कुठे चुकलो ते दाखव. मग आम्हीच म्हणू — ‘मी तुझा गुरु नाही; तू माझा शिष्य नाही.’”
त्यांनी असे विचारणे म्हणजे माझ्या अंतर्मनाचे दार उघडून पाहणेच होते. मी भावनावश होऊन त्यांच्या चरणाला मस्तक टेकवले आणि म्हणालो — “महाराज, माझी पूर्ण खात्री झाली आहे. आता तुम्ही जे म्हणाल तेच मी करीन.”
अशा प्रकारे ०४ फेब्रुवारी १९६३, नाथषष्ठीला माझा अनुग्रह झाला. मी तेव्हा २६ वर्षांचा होतो. प्रथम सान्निध्य मिळाले तेव्हा मी १७–१८ वर्षांचा. आठ वर्षे महाराजांनी मला घडवले.
मी म्हणतो — “खरे तर महाराजांनीच मला अनुग्रहासाठी योग्य केले; अन्यथा हे माझ्या आयुष्यात कधीच घडले नसते.”