आजच्या समाजात किती प्रकारचे गुरु दिसतात—कोणी प्रवचनात, कोणी आश्रमात, कोणी सोशल मीडियात. गुरूंबद्दलची समजही बदलत चालली आहे. म्हणून लोकांच्या मनात संभ्रम निर्माण होणे साहजिकच आहे.
पण अध्यात्मिक कसावर पाहिले तर— सद्गुरू ही संकल्पना कालातीत आहे; आजही ती तितकीच पवित्र आहे.
लोक मात्र बुद्धीच्या कसोटीवर गुरु मोजण्याचा प्रयत्न करतात, आणि इथेच चूक होते.
कारण गुरुची ओळख बुद्धीने होत नाही— ती होते प्रखर अनुभूतीने, अंतर्मनाला मिळालेल्या ज्ञानाने, आणि आत्मसाक्षीने.
आत्मा पूर्ण विकसित झाला, अध्यात्मिक उन्नती पूर्ण झाली, की त्या जीवाला ब्रह्मदेवासारखेच ज्ञान प्राप्त होते.
हे ज्ञान मुळात प्रत्येक जीवात असते, परंतु काम, क्रोध, मद, मोह, मत्सर या आवरणांत अडकून राहिल्यामुळे ते जागृत होत नाही.
गुरुचरित्रात वर्णन आहे— एका साधकाने जमिनीवर काढलेल्या सात रेषा ओलांडताना प्रत्येक जन्माची कहाणी सांगितली.
याचा अर्थ—
मृत्यू शरीराला असतो; आत्म्याला नाही. आत्मा त्याच्या कर्मानुसार कोणतेही शरीर धारण करू शकतो. शरीर आणि आत्म्याचा संबंध तात्पुरता— विभक्त झाल्यावर तो संपतो.
माझ्या मुलांच्या मुंजीच्या वेळी व्यंकटनाथ महाराज शरीराने येऊ शकत नव्हते.
ते म्हणाले—
“मुंजीला आम्ही येऊ; पण तुम्ही ओळखू शकणार नाही.”
मी आश्चर्यचकित— “महाराज, तुम्ही गुप्त रूपाने आला तर आम्ही कसे ओळखणार?”
महाराज शांतपणे म्हणाले—
“तू ओळख. आम्ही देहधारण करूनच येऊ.”
मुंजीच्या दिवशी अंगणात एक लाल रंगाची गाय शांतपणे उभी होती. कोणी घाबरले नाही, कोणी विचलित झाले नाही. ती मैदानात इकडे तिकडे फिरत होती, पण कुणाला त्रास न देता.
मुंज संपेपर्यंत गाय तिथेच. नंतर शांतपणे निघून गेली.
नंतर महाराज भेटल्यावर म्हणाले—
“आम्ही आलो होतो. आम्ही ठेवलेली वस्तू आमच्या आगमनाची खूण होती.”
तेव्हा समजले—
गायीचा देह होता; आत्मा मात्र सद्गुरूंचाच. हे दाखवण्यासाठी हा प्रसंग— शरीर कोणतेही असो, आत्मा एकच राहतो.
सामाजिक दृष्टीने पाहिले तर महाराजांचे शिक्षण फक्त ६वी–७वी पर्यंत.
पण त्यांच्या ज्ञानाला सीमा नव्हती.
कोणताही असाध्य रोग सांगितलेल्या औषधाने बरा
कुणाच्या मृत्यूच्या काळावरही नियंत्रण
ज्या विषयावर विचारावे त्या विषयाचे त्वरित ज्ञान
वैद्यक, ज्योतिष, इंजिनियरिंग, योग—सगळे त्यांच्या हातात
महाज्ञान प्रदाय—त्यांचा सहज गुण
योगविद्या आणि अंतर्ज्ञान—अद्भुत
त्यांच्या शिष्यांनी अनुभवले आहे—
आजही विमानाने ९–१० तास लागतात. पण ते—१२ मिनिटांत.
जेव्हा गरज वाटे तेव्हा कोणत्याही शिष्याकडे ते क्षणात पोहोचत.
गर्भातील बाळाची जन्मपत्रिका सांगणे, जन्म–मृत्यूचे योग सांगणे— हे त्यांच्यासाठी सामान्य.
त्यांचं संपूर्ण जीवन अलौकिक होत.
प्राचीन विद्या— योग, आयुर्वेद, ज्योतिष, डाकिनी, मोहिनी, भूत–पिशाच्च, पंचमहाभूते— या सर्व विद्या सहजतेने त्यांच्या अधीन.
हिमालयात दीर्घकाळ साधकत्व करताना हे सर्व ज्ञान त्यांनी साधुमहात्म्यांकडून आत्मसात केले.
स्वतः माधवनाथांनी कडक परीक्षा घेऊन त्यांना तयार केले. तेव्हाच ते झाले—
माहूरच्या जंगलात एकदा ध्यानात बसले असताना एक वाघ डरकाळ्या फोडत त्यांच्या दिशेने धावत आला.
उठायला वेळ नव्हता. पळणे शक्य नव्हते.
महाराज शांत. गुरुचे स्मरण.
वाघ जवळ येऊन उभा. नाकाजवळ तोंड नेले. जीभ बाहेर काढली. संपूर्ण शरीराने महाराजांना हुंगले.
पण त्याला जीवाचे स्पंदनच जाणवले नाही.
कारण महाराजांनी श्वास रोखून आपल्या आत्म्याचा वाघाच्या आत्म्याशी अनुसंधान साधले होते.
वाघ थोडा वेळ बसला आणि निघून गेला.
ही परीक्षा माधवनाथांनी घेतली होती.
गुरुचरित्राचा काळ वेगळा होता. त्या काळातील घटनांचे स्वरूप वेगळे.
आज समाज बदलला आहे. लोकांचे स्वभाव, बुद्धी, अपेक्षा—सर्व काही बदलले.
आज गुरूंबद्दल संभ्रम असणे स्वाभाविक.
गुरु म्हटले म्हणजे आंधळेपणाने मानायचे— असे आता योग्य नाही.
पण गुरुंची पारख ही—
करता येत नाही.
गुरु ओळखायचा एकच मार्ग— अंतरात्म्याची साक्ष.
गुरूचा संबंध हा समाजाशी नाही; तो व्यक्तिगत जीवाशी असतो.
जेथे अंतःकरण पूर्ण खात्री देते त्या ठिकाणीच सद्गुरूंची ओळख होते.