सामर्थ्यशाली नाथांना लिदीत पुरले जाणे हे नाथपंथसृष्टीच्या योजनेचा एक भाग आहे. पंचमहाभूतांवर—पृथ्वी, आप, तेज, वायू, आकाश—या सर्व तत्वांवर नाथांचे प्रभुत्व आहे. जे सृष्टीच्या नियमात बसत नाही, ब्रह्मांड तत्वाला मान्य नाही, ते सर्व नाथ स्वतःच्या निर्णयाने, सर्व नियम बाजूला सारून करतात.
नाथपंथ सर्व पंथांना गुरुस्थानी आहे. *“अशक्य ते तुम्हा नाही नारायणा”* हा ज्यांचा स्थायी स्वभाव आहे त्या नवनाथांपैकी जालिंदरनाथ, जे जमदग्नींचे अवतार आहेत आणि ज्यांचा जन्म धगधगत्या अग्निकुंडातून, अयोनी संबंधातून झाला.
अशा सामर्थ्यशाली नाथांना गोपीचंद राजाने घोड्याच्या लिदीत पुरले—हे कसे झाले? का झाले? नाथांचे सामर्थ्य खरंच कमी पडले का? आजही नाथपंथाइतका प्रभावशाली पंथ नाही. जे पंथ देवांनादिकांना झुकवतात आणि ब्रह्मांडाचे नियम धाब्यावर बसवतात, त्या नाथांना एका सामान्य राजाने पुरणे हे कसे शक्य झाले?
गोपीचंदाची आई मैनावती या जालिंदरनाथांच्या अनुग्रहित शिष्या होत्या. तिने मुलाला सांगितले:
*“बाळा, जालिंदरनाथ योग्यतेचे सत्पुरुष आहेत. तू त्यांना शरण जा. हे नाशवंत ऐश्वर्य सोड आणि त्यांच्याकडून आपले शरीर अमर करून घे.”*
गोपीचंद म्हणाला की त्याला बायकामुले, वैभव आणि राजसत्ता सोडणे आज शक्य नव्हते, म्हणून आणखी बारा वर्षे ऐश्वर्य भोगण्याची विनंती केली. राणी लुमावती हे सर्व लपून ऐकत होती आणि तिला हे पटले नाही.
लुमावतीला वाटले की गोपीचंद गुरूंना शरण गेल्यास तो जोगी होईल. तिने आपल्या सवतींशी कट रचला. योग्य संधी साधून तिने गोपीचंदाला सांगितले की मैनावती आणि जालिंदरनाथ यांनी मिळून राज्य हस्तगत करण्याची योजना केली आहे आणि अनुग्रह देण्याच्या नावाखाली त्याला तीर्थयात्रेला पाठवणार आहेत.
ही कथा इतक्या योजनाबद्ध रीतीने सांगितली की गोपीचंदाला ते सर्व सत्य वाटले.
दुसऱ्या दिवशी गोपीचंद राजाने एक खोल खड्डा तयार करून जालिंदरनाथांना त्यात ढकलले आणि तो खड्डा घोड्याच्या लिदीने भरून टाकला. मात्र हे सर्व जालिंदरनाथांनी स्वेच्छेने मान्य केले, कारण पुढील घटना त्यांच्या स्वतःच्या योजनेचा भाग होत्या.
ही बातमी राजाने गुप्त ठेवली, त्यामुळे लोकांनी समजले की जालिंदरनाथ रातोरात गाव सोडून गेले.
खड्ड्यात पडताना त्यांनी *आकाशास्त्राची योजना* करून लिदीचा स्पर्श होऊ दिला नाही. त्यांनी वज्रासनात ध्यानस्थ बसून आपल्या शरीराच्या वरचा भाग पोकळ ठेवला आणि त्यावर लिद भरली गेली. ते आत सुरक्षित राहिले.
वायु, अन्नपाणी आणि सूर्यकिरण यांशिवाय ध्यानस्थ राहणे नाथांना सहज शक्य होते. गोरक्षनाथांनीही बारा वर्षे उकिरड्यात राहून नंतर मच्छिंद्रनाथांच्या हाकेला प्रतिसाद दिला नव्हता का?
जालिंदरनाथ त्या खड्ड्यात ध्यानस्थ अवस्थेत बसून कानिफनाथ येण्याची वाट पाहत होते. ही सर्व त्यांची योजना होती—शिष्याची परीक्षा घेण्यासाठी, मैनावती आणि तिच्या पुत्राला अमरत्व देण्यासाठी, आणि नाथपंथाचे महात्म्य लोकांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी.
जालिंदरनाथांसारख्या जाज्वल्य सामर्थ्य असणाऱ्या व्यक्तिमत्त्वावर कोणाची सत्ता नसते. हे समजून घेणे आणि त्यानुसार आपले जीवनवृत्त पुढे नेणे हेच आपले कर्तव्य आहे.