हा खेळ प्राक्तनाचा, की पूर्वजन्मकृतीचा—हे कुणालाही कळत नाही. कुंठित बुद्धी–वाचा असताना भोग मात्र संचिताचेच येतात. योगी मेंदून म्हणतात, परंतु मार्ग हा केवळ कर्मसाधनेचा आहे. प्रत्येकाच्या जीवनात अशी वेळ येते की त्याला म्हणणे भाग पडते—हे माझे पूर्वसंचित? माझे प्रारब्ध? माझे भाग्य? जीवनात अनेक अप्रिय घटना, दुःख, कष्ट का अनुभवाला येतात याचे कारण कळत नाही. अत्यंत प्रामाणिकपणे जगूनही प्रयत्नांना यश येत नाही; पैसा टिकत नाही; अपमान आणि गैरसमज वाढतात; मनःस्थिती ढवळून निघते आणि श्रद्धा ठेवणेही कठीण होते. अशावेळी कर्मसाधना केल्याने मन प्रसन्न होते, शांतता लाभते आणि प्रतिकूल परिस्थितीतही खंबीरपणे वागण्याची क्षमता विकसित होते.
सृष्टीची निर्मिती वेदांपासून झाली असल्याने संपूर्ण सृष्टी आणि जीवांवर वेदमंत्रांचे नियमन असते. हे लक्षात घेऊन नाथशक्तिपीठातून वेदांची महती, त्यांचा प्रचार, आणि दैनंदिन जीवनातील उपयुक्तता—हे सर्व समजावून सांगण्याची मोहीम सुरू झाली. नाथपंथाचे तत्त्वज्ञान वापरून सामान्यांच्या जीवनात स्थित्यंतर घडवण्याचे प्रयत्नही सुरू झाले. समाजात वेद उत्तम रीतीने म्हणून दाखवणारे घनपाठी अनेक होते, परंतु वेदांच्या सहाय्याने भाग्याचे पुनरुज्जीवन करण्याचे यशस्वी प्रयोग कोणी करत नव्हते. ही कमतरता दूर करण्यासाठी अप्लाइड वेदाज ही संकल्पना नरेंद्रनाथांनी मांडली.
नाथपंथ प्रचार आणि वेदप्रचारासाठी नाथशक्तिपीठाने विविध कार्यक्रम राबवले. त्यातील प्रमुख म्हणजे दर तीन वर्षांनी होणारा अति सौरी महायाग. सकाळी ७ ते दुपारी २ हवनविधी होत; देवी, दत्त, सूर्य, रुद्र, हनुमान, शाबरी, देवी, नवग्रह यांची हवनपूजा रोज केली जाई. या सर्व देवतांची उपासना साधकाच्या योग, व्यक्तिमत्त्व आणि जीवनावर प्रभावी बदल घडवते. विश्वशांती आणि विश्वकल्याणाच्या हेतूने हे कार्यक्रम समाजातील सर्व घटकांसाठी सर्वथा खुले असत. जात, पात, धर्म यांचा विचार न करता व्यक्तिमत्त्व घडवणे आणि सुसंस्कृत, कर्मप्रधान जीवन निर्माण करणे हा पंथाचा उद्देश होता. लोक आवडीने स्वतःच्या ईष्टदेवतेच्या हवनात सहभागी होत. प्रत्येक दिवशी अन्नदान होत असे. संध्याकाळी नरेंद्रनाथ महाराजांचे प्रवचन व त्यानंतर नारदीय कीर्तन होत असे. पंधरा दिवसांत एक लाखापेक्षा अधिक लोकांना अन्नदान देण्यात येई.
नऊ हवनकुंड होते, प्रत्येकावर १०–१२ जण आहुती देत. अनेकांनी यज्ञाचे फोटो काढले आणि त्यात कृपा करणाऱ्या देवतांचे तेजस्वी दर्शन आले—असा अनुभव त्यांनी सांगितला. आजवर पाच अति सौरी महायाग पार पडले आहेत. प्रवचनातून नाथपंथाचे महात्म्य आणि समाजाला दिलेले मार्गदर्शन हे स्पष्टपणे सांगितले गेले. देशभरातील अनेक गावांमध्ये हे कार्यक्रम झाले; वेदांची महती, दैनंदिन जीवनातील उपयोग, वेदांच्या सहाय्याने भाग्याचे पुनरुज्जीवन—ही सर्व माहिती लोकांपर्यंत पोहोचली.
लोकांमध्ये नाथसंप्रदायाबद्दल असलेल्या गैरसमजुती दूर करण्याचे कार्य नरेंद्रनाथांनी केले. वेद म्हणजे केवळ पठण किंवा उपासना नसून ते जीवनात स्थित्यंतर घडवू शकतात, हे त्यांनी प्रत्यक्ष कार्यातून दाखवले. वेदमंत्रांच्या सहाय्याने जीवनातील कोणतीही समस्या—पैसा न टिकणे, प्रयत्नांना यश न मिळणे, गैरसमज, कामात विघ्ने, कार्यसिद्धीतील अडथळे—सर्वांसाठी उपाय होऊ शकतात, हे नाथशक्तिपीठाने सिद्ध केले.
नाथशक्तिपीठातून प्रशिक्षित झालेले विद्यार्थी देशभरात जाऊन याज्ञिकी करून उपजीविका करतात. ते ज्या घरात पूजा करतात, तेथे पूजेची कारणमीमांसा, परिणाम, आणि प्रत्येक विधीचे प्रयोजन स्पष्ट करतात. त्यामुळे समाजात हळूहळू ज्ञान वाढू लागले आहे आणि नाथपंथाच्या कृपेचा अनुभव सर्वांना येऊ लागला आहे.
सर्व कार्यक्रम खुले असल्याने व्यवस्था मोठी असते, परंतु गेल्या २६ वर्षांत नाथशक्तिपीठाने कधीही लोकांकडून आर्थिक सहाय्य मागितले नाही; कोणतीही सरकारी मदतही घेतली नाही. कार्य केवळ गुरूपरंपरेच्या आशीर्वादावर चालते. अति सौरीसारख्या भव्य कार्यक्रमांमध्ये देखील कोणतीही कमतरता पडत नाही; मदत कशी, कुठून येते हे कोणालाच जाणवत नाही—हीच नाथकृपेची साक्ष आहे.
नाथशक्तिपीठातून दर महिन्याला संकल्पित हवन केले जाते. कोणालाही वैयक्तिक कारणांसाठी हवन–अनुष्ठान करायचे असल्यास पंथपरंपरेनुसार ते येथे केले जाते. पूजा आणि हवन करताना अग्निकुंडातून देवी–देवतांचे तेजस्वरूप फोटोमध्ये प्रकट होते; कार्यात येणारे अडथळे दूर होतात; आत्मविश्वास वाढतो; मनोबल दृढ होते—असा अनुभव साधकांना येतो.
नाथपंथात तपश्चर्येला अत्यंत महत्त्व आहे. शरीरशुद्धी, मनःशुद्धी, अंतःकरणशुद्धी आणि इंद्रियशुद्धी—ही तपश्चर्येची पायाभरणी आहे. पूर्वी तपश्चर्यासाठी एकांत, अरण्ये, सात्विक वातावरण उपलब्ध होते. आज काळ बदलला आहे; एकांत नाही, अरण्ये आरक्षित झाली आहेत. त्यामुळे तपश्चर्येचा प्रकार बदलला आहे. पूर्वीचा बाह्य एकांत आता आंतर–एकांत, म्हणजे मन आणि इंद्रियांचा एकांत झाला आहे. “जलात असुनी त्यावाचोनीया” हे तत्त्व पुढे येऊ लागले आहे—सर्वांच्या मध्ये राहूनही अंतर्मनाने पूर्णपणे अलिप्त राहणे.
नरेंद्रनाथांची शरीरशुद्धी, अंतःकरणशुद्धी, इंद्रियशुद्धी—हे सर्व व्यंकटनाथांनी स्वतः करून घेतले. काळ बदलला असला तरी परंपरागत गुरु आणि भगवान दत्तात्रेय अजूनही पंथकार्याकडे बारकाईने लक्ष ठेवून आहेत. कलियुग असेपर्यंत नाथपंथाचे कार्य अखंडपणे सुरू राहील—ही दत्तात्रेयांची योजना अबाधित आहे.