काही घटना या योगायोग नसून, त्या ईश्वरी नियोजनाचा भाग असतात. नाथशक्तीपीठाच्या उभारणीच्या काळात, मंदिराच्या गाभाऱ्यात जिथे प्रभू दत्तात्रेयांची मूर्ती विराजमान होणार होती, त्याच्या नेमक्या मागे एका 'स्वयंभू औदुंबराचा' जन्म झाला. हा वृक्ष म्हणजे केवळ वनस्पती नाही, तर ती साक्षात दत्तप्रभूंची संमती आणि उपस्थिती आहे.
जेव्हा हा वृक्ष स्वतःहून उगवला, तेव्हा पूजनीय नरेंद्रनाथ महाराजांनी एक कठोर पण श्रद्धापूर्ण अट ठेवली. ते म्हणाले, “या वृक्षाला कोणीही पाणी घालू नका, याची कोणतीही निगा राखू नका. जर एका वर्षात हा वृक्ष मानवी प्रयत्नांशिवाय २० फूट उंच वाढला, तरच आपण समजू की ही दत्तप्रभूंची इच्छा आहे.” अन् चमत्कार घडला! ज्या वृक्षाला माळ्याचा हात लागला नाही, ज्याला कोणी पाणी दिले नाही, तो वृक्ष एका वर्षात चक्क २५ फूट उंच झाला आणि मंदिराच्या कळसाला ओलांडून आकाशाकडे झेपावला. हे निसर्गाचे उत्तर होते की, “मी इथेच आहे!”
नरेंद्रनाथ महाराज दररोज या वृक्षाला स्नान घालतात, अभिषेक करतात आणि या वृक्षाच्या शीतल छायेत आपली साधना करतात. या साधनेची परिणीती म्हणजे, ज्या बाजूला बसून महाराज ध्यानस्थ होतात, त्याच बाजूला वृक्षाच्या बुंध्यावर श्री दत्तप्रभूंच्या पावलांचे ठसे (चरणकमल) स्वयंभू उमटले आहेत. हे पाहून भक्ताचे डोळे पाणावल्याशिवाय राहत नाहीत—हे केवळ झाड नसून भक्तासाठी उभे असलेले साक्षात दैवत आहे.
वेदांनी औदुंबर वृक्षाला 'कलियुगातील कल्पवृक्ष' म्हटले आहे. याचे आध्यात्मिक आणि औषधी महत्त्व अगाध आहे: अनंत पट फळ: या वृक्षाखाली केलेली उपासना १०० पट अधिक फलदायी ठरते.
ब्रह्मभोज: शास्त्र सांगते की, औदुंबराच्या छायेत एका ब्राह्मणाला भोजन घालणे म्हणजे १०० ब्राह्मणांना जेवू घालण्याइतके पुण्य मिळवणे होय.
अन्नदानाची परंपरा: याच विधीनुसार, नाथशक्तीपीठातील वेदाभ्यास करणाऱ्या विद्यार्थ्यांचे दररोजचे भोजन याच वृक्षाच्या सावलीत होते. जणू साक्षात अन्नपूर्णा आणि दत्तप्रभू या बालकांच्या रूपात तिथे भोजन करत आहेत.
आरोग्यदायी स्पर्श: या वृक्षाची पाने, फळे, मुळे आणि चीक अनेक मानवी व्याधींवर रामबाण उपाय आहेत. याची सावली अत्यंत शांत आणि शरीराला थंडावा देणारी आहे.
भगवान विष्णूंनी जेव्हा नृसिंह अवतार धारण करून हिरण्यकश्यपूचा वध केला, तेव्हा त्यांच्या नखांचा दाह शांत करण्यासाठी त्यांनी आपली नखे औदुंबराच्या खोडात खुपसली होती. तेव्हापासून हा वृक्ष अत्यंत शीतल आणि शांत मानला जातो. याच शीतलतेच्या छायेखाली दरवर्षी शंभरहुन अधिक गुरुचरित्र पारायणे आणि असंख्य भाविकांची अनुष्ठाने पार पडतात.
“जेव्हा तुम्ही तुमचे सर्वस्व ईश्वराच्या चरणी अर्पण करता आणि निसर्गावर विश्वास ठेवता, तेव्हा निसर्गही तुमच्यावर आशीर्वादाचा वर्षाव करतो. नाथशक्तीपीठातील हा औदुंबर आपल्याला हेच शिकवतो की—विश्वास ठेवा, तरच तुम्हाला अशक्य गोष्टी शक्य होताना दिसतील.”