भारताचा स्वातंत्र्यलढा हा केवळ परकीय सत्तेविरुद्धचा संघर्ष नव्हता; तो समाजातील अंतर्गत भेद, असमानता आणि अंधश्रद्धा यांच्याविरुद्धचाही लढा होता. अकोल्यातील मुकुंद मंदिर आणि त्याचे संस्थापक धोंडोपंत मुकुंद देशपांडे यांनी या लढ्याला एका वेगळ्या पद्धतीने हातभार लावला — एकात्मतेचा संदेश देऊन.
१९४० च्या दशकात संपूर्ण देश अस्थिरतेच्या काळातून जात होता. दुसरे महायुद्ध सुरू होते. गांधीजींच्या नेतृत्वाखाली असहकार आंदोलन, सत्याग्रह सुरू होते. आंबेडकरांच्या चळवळींनी समाजातील वंचित घटकांमध्ये जागृती निर्माण केली होती.
या सगळ्या घडामोडींचा परिणाम विदर्भातही दिसून येत होता. अकोला शहरात देशभक्तीचे वातावरण होते, पण त्याच वेळी समाजात जातिभेद, धार्मिक भिंती आणि आपापसातील तणावही स्पष्ट जाणवत होता.
धोंडोपंत मुकुंद देशपांडे यांनी या परिस्थितीत “धर्माचे साधन वापरून समाजाला एकत्र आणणे” हा मार्ग स्वीकारला. त्यांच्या मते, स्वातंत्र्य खरे तेव्हाच मिळेल जेव्हा समाजातील भिंती गळून पडतील.
त्यांनी आपल्या वडिलांच्या स्मृतीसाठी उभारलेले मुकुंद मंदिर हे केवळ धार्मिक वास्तू नव्हते. ते होते एक सामाजिक प्रयोगशाळा जिथे विविध धर्म, पंथ आणि जातींचे लोक एकत्र आले.
मंदिर स्थापनेच्या वेळी चौधरी कुटुंबाने मोठी जबाबदारी स्वीकारली. जगन्नाथ श्रीकृष्ण चौधरी आणि डॉ. रामचंद्र नारायण चौधरी हे पहिले विश्वस्त झाले. त्यांचे कुटुंब स्वातंत्र्यलढ्यात सक्रिय होते.
माधव नारायण चौधरी व त्यांचे पुत्र — नारायण माधव चौधरी व श्रीकृष्ण माधव चौधरी — यांनी आंदोलनात भाग घेतला होता. त्यामुळे मंदिराची स्थापना ही स्वातंत्र्यलढ्यातील “एकात्मतेची मशाल” ठरली.
गांधीजींचा संदेश होता — अहिंसा, सत्य आणि एकात्मता. आंबेडकरांचा संदेश होता — समता, बंधुभाव आणि सामाजिक न्याय. धोंडोपंतांनी या दोन्ही विचारांचा सार घेतला आणि मंदिरात सर्वधर्मसमभाव प्रत्यक्ष आणला.
५१ मूर्तींच्या प्रतिष्ठापनेतून त्यांनी स्पष्ट केले की “धर्म वेगळा असला तरी अंतिम ध्येय एकच आहे — समाजातील एकता.”
मुकुंद मंदिरातील नवरात्रोत्सव, अन्नदान, सामूहिक आरत्या या उपक्रमांनी समाजात एकत्र बसण्याची, एकत्र जेवण्याची आणि एकत्र सण साजरे करण्याची परंपरा सुरू केली.
या उपक्रमांनी स्वातंत्र्यलढ्यातील एकात्मतेला स्थानिक पातळीवर चालना मिळाली. जातिभेद कमी झाले, लोकांनी परस्परांबद्दल विश्वास निर्माण केला.
गीताबाई देशपांडे (गिताआत्या) यांनी मंदिरात सेवा करताना स्त्रियांचा सहभाग वाढवला. त्या काळात स्त्रिया आंदोलनात पुढे येत होत्या, पण धार्मिक कार्यात त्यांना मर्यादा होत्या. गिताआत्यांनी त्या भिंती मोडल्या.
त्यांच्या नेतृत्वामुळे स्त्रिया मंदिरातील भजन, पूजेत सहभागी झाल्या आणि समाजातील आपला आवाज अधिक बळकट करू लागल्या.
मुकुंद मंदिर हे स्वातंत्र्यलढ्यातील थेट राजकीय आंदोलनाचे केंद्र नव्हते. पण ते होते एक सामाजिक आंदोलनाचे केंद्र.
येथील उपक्रमांमुळे लोकांमध्ये राष्ट्रीय भावना दृढ झाली. कारण लोकांनी अनुभवले की “आपण सगळे वेगळे असलो तरी, या राष्ट्राचे मुल आहोत.”
स्वातंत्र्यलढ्याच्या काळात दिलेला एकात्मतेचा संदेश मंदिराच्या विटांत कोरला गेला. २०२२ मध्ये झालेल्या जीर्णोद्धारात समाजाने पुन्हा या वारशाला हातभार लावला. विशेष म्हणजे जवळपास ८०% योगदान चौधरी कुटुंबानेच केले. यावरून दिसते की आजही स्वातंत्र्यलढ्याच्या काळातील त्या एकात्मतेच्या भावना पुढे चालत आहेत.
स्वातंत्र्यलढ्याचा इतिहास लिहिताना मुकुंद मंदिर थेट राजकीय केंद्र म्हणून नमूद होत नाही. पण त्याची खरी भूमिका आहे “एकात्मतेचे प्रतीक” म्हणून.
धोंडोपंत मुकुंद देशपांडे यांची दूरदृष्टी, चौधरी कुटुंबाचा सहभाग आणि समाजाचा पाठिंबा यामुळे हे मंदिर स्वातंत्र्यलढ्यातील सामाजिक ऐक्याची आठवण आजही जपते.
खरंच, मुकुंद मंदिर हे दाखवते की स्वातंत्र्य केवळ राजकीय नसते; ते सामाजिक आणि सांस्कृतिक एकात्मतेतूनच पूर्णत्वास जाते.