धार्मिक स्थळे समाजात श्रद्धा वाढवण्यासाठी असतात, पण काही मंदिरे याहूनही मोठी भूमिका निभावतात. ती समाजाला एकत्र आणतात, सामाजिक उपक्रम घडवतात आणि लोकजीवनाला दिशा देतात. अकोल्यातील मुकुंद मंदिर हे असेच एक मंदिर आहे. धोंडोपंत मुकुंद देशपांडे यांनी उभारलेले हे मंदिर आजही समाजाचे सामाजिक केंद्र म्हणून कार्यरत आहे.
मंदिराची उभारणी धार्मिक हेतूने झाली असली तरी धोंडोपंतांचा उद्देश केवळ पूजा-अर्चा इतकाच नव्हता. त्यांच्या मते मंदिर हे “समाजाचे एकत्र येण्याचे ठिकाण असावे”.
म्हणूनच मुकुंद मंदिराची रचना अशी करण्यात आली की तेथे धार्मिक कार्यक्रमाबरोबरच सामाजिक व सांस्कृतिक उपक्रमांनाही स्थान मिळेल.
मंदिरात दरवर्षी नवरात्रोत्सव, रामनवमी, महाशिवरात्री यांसारखे सण मोठ्या प्रमाणावर साजरे होतात. या सणांच्या काळात मंदिर फक्त देवपूजेपुरते मर्यादित राहत नाही; तर ते समाजाच्या एकात्मतेचे केंद्र बनते.
भक्त एकत्र येतात, भजन-कीर्तन, प्रवचने, अन्नदान यांचे आयोजन होते. या उपक्रमांमुळे समाजातील सर्व घटकांना समान सहभागाची संधी मिळते.
मुकुंद मंदिरातील अन्नदान परंपरा हे त्याचे सर्वात मोठे सामाजिक योगदान आहे. जातिभेद न करता सर्वांना एकत्र बसवून अन्नदान केले जाते. यामुळे सामाजिक बंध अधिक दृढ होतात.
गरिबांना केवळ अन्न मिळत नाही, तर सन्मानाने जेवण दिले जाते. हेच या परंपरेचे वैशिष्ट्य आहे.
मंदिरात मुलांसाठी व तरुणांसाठी स्पर्धा, संस्कृतीविषयक कार्यक्रम आयोजित केले जातात. भजन, कीर्तन, नाटिका, दांडिया यांमुळे तरुण पिढीला संस्कृतीशी जोडले जाते.
स्त्रियांसाठी भजनमंडळ, समूह पूजांचे आयोजन करून महिलांचा सहभागही वाढवला जातो.
गीताबाई देशपांडे (गिताआत्या) यांच्या प्रेरणेने स्त्रिया मंदिरात सक्रिय झाल्या. त्यांनी पूजा, आरती, भजनात पुढाकार घेतला. स्त्रियांना समाजकार्याच्या केंद्रस्थानी आणणारे हे पाऊल त्या काळात अत्यंत महत्त्वाचे होते.
आजही स्त्रिया मंदिरातील व्यवस्थापनात व कार्यक्रमांमध्ये सक्रियपणे सहभागी होतात.
मंदिराचा आणखी एक पैलू म्हणजे गरीब व गरजू लोकांना मदत. उत्सवकाळात अन्नदानासोबत कपड्यांचे वाटप, औषधोपचारासाठी सहाय्य असे उपक्रम सुरू झाले.
यामुळे मंदिर हे “फक्त देवळातल्या देवाचे” नव्हे तर “लोकांसाठी जगणारे” ठिकाण ठरले.
मंदिराचा २०२२ मध्ये जीर्णोद्धार झाला. समाजाने मोठ्या प्रमाणात योगदान दिले, परंतु सुमारे ८०% योगदान चौधरी कुटुंबाकडून आले. या जीर्णोद्धारामुळे मंदिर अधिक सुंदर, मजबूत आणि कार्यक्षम झाले.
आज येथे आधुनिक सोयी असूनही मंदिराचा आत्मा तोच आहे — समाजासाठीचे खुले घर.
मुकुंद मंदिराने सतत एक संदेश दिला आहे — “देवळे फक्त देवासाठी नसतात; ती माणसांना जोडण्यासाठी असतात.”
सण-उत्सव, अन्नदान, शिक्षण-संस्कृतीचे कार्यक्रम, स्त्रियांचा सहभाग, गरीबांची मदत — या सर्व गोष्टींमुळे हे मंदिर एक सामाजिक ऐक्याचे प्रतीक बनले आहे.
धोंडोपंत मुकुंद देशपांडे यांनी जेव्हा हे मंदिर उभारले तेव्हा त्यांचा हेतू फक्त देवपूजा नव्हता. त्यांनी समाजाला एकत्र आणण्याचा विचार केला. आणि आज जवळपास शंभर वर्षांनंतरही मुकुंद मंदिर तोच वारसा जपत आहे.
म्हणूनच हे मंदिर अकोल्यातील लोकांसाठी केवळ धार्मिक केंद्र नाही, तर एक सामाजिक केंद्र आहे — जिथे भक्ती, सेवा, संस्कृती आणि एकात्मता हे सगळे मिळून समाजजीवनाला नवी दिशा देतात.