अकोल्यातील मुकुंद मंदिर हे केवळ धार्मिक पूजास्थळ नाही, तर एकात्मतेचा दीपस्तंभ आहे. या मंदिराची सर्वात वैशिष्ट्यपूर्ण गोष्ट म्हणजे येथे प्रतिष्ठापित केलेल्या ५१ मूर्ती. या मूर्तींच्या माध्यमातून धोंडोपंत मुकुंद देशपांडे यांनी एक आगळावेगळा संदेश दिला — “धर्म हा भेद निर्माण करण्यासाठी नव्हे, तर माणसांना एकत्र आणण्यासाठी आहे.”
सामान्यतः मंदिरे एका विशिष्ट देवतेला समर्पित असतात. उदाहरणार्थ, विष्णू मंदिर, शिव मंदिर किंवा देवी मंदिर. परंतु मुकुंद मंदिरात धोंडोपंतांनी जाणीवपूर्वक अशी व्यवस्था केली की एकाच छताखाली अनेक देव-देवता स्थान पावतील. ही संकल्पना त्या काळातील पारंपरिक विचारसरणीला मोठे आव्हान देणारी होती.
पण धोंडोपंतांच्या मनात एकच उद्दिष्ट होते — “धर्माच्या विविध वाटा अखेरीस एकाच सत्याकडे नेतात.”
मुकुंद मंदिरातील देवघरात ज्या ५१ मूर्ती आहेत, त्यांची रचना अत्यंत विचारपूर्वक करण्यात आली आहे.
त्रिमूर्ती — ब्रह्मा, विष्णु, महेश
दशावतार — मत्स्य, कूर्म, वराह, नरसिंह, वामन, परशुराम, राम, कृष्ण, बुद्ध आणि कल्की
शिवपंचायतन — शिव, पार्वती, गणेश, कार्तिकेय व नंदी
विष्णुपंचायतन — विष्णू, लक्ष्मी, गरुड, शंख व चक्र
सूर्यनारायण व नवग्रह — ग्रहांची शास्त्रीय व्यवस्था
विठ्ठल-रुक्मिणी — वारकरी परंपरेचा स्पर्श
हनुमान व दत्तात्रेय — भक्ती व गुरुतत्त्वाचे प्रतीक
मळ्हारी मार्तंड — महाराष्ट्रातील लोकधर्माची जोड
गौतम बुद्ध व महावीर — करुणा, अहिंसा व संयमाचा संदेश
गुरु ग्रंथ साहेबाचे प्रतीकात्मक स्थान — शीख परंपरेची जोड
चार वेदांचे प्रतीकात्मक रूप — ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद व अथर्ववेद
या सगळ्या मूर्ती मिळून एक व्यापक धार्मिक एकात्मता दर्शवतात.
प्रत्येक मूर्ती ही केवळ एक प्रतिमा नाही, तर एक संदेश आहे.
त्रिमूर्ती — सृष्टीची निर्मिती, पालन व संहार हा जीवनचक्राचा अनिवार्य भाग आहे.
दशावतार — काळानुसार सत्य व धर्म टिकवण्यासाठी ईश्वर नवे-नवे रूप घेतो.
शिवपंचायतन व विष्णुपंचायतन — शक्ती व पुरुष, धर्म व विज्ञान यांचा समन्वय.
बुद्ध व महावीर — करुणा, अहिंसा, साधेपणा.
गुरु ग्रंथ साहेब — बंधुभाव व मानवतेचा संदेश.
चार वेद — ज्ञान व शास्त्रांची मूलभूत तत्त्वे.
यातून धोंडोपंतांनी स्पष्ट केले की सर्व धर्म आणि परंपरा अखेरीस एकाच मानवतेच्या झऱ्यातून उगम पावतात.
१९४०–४१ च्या सुमारास अशी मूर्तीसंख्या व विविधता एका मंदिरात ठेवणे हे अत्यंत अनोखे होते. काही परंपरावादी मंडळींनी याला विरोधही केला. पण धोंडोपंत म्हणत — “देव वेगवेगळ्या नावांनी ओळखले जातात, पण त्यांचा सार एकच आहे. या मूर्ती म्हणजे वेगवेगळ्या दिशांनी जाणारे रस्ते आहेत, आणि गंतव्य एकच आहे.”
या विचाराने हळूहळू समाजात एकात्मतेची भावना वाढू लागली.
मंदिरातील ५१ मूर्तींची दैनंदिन पूजा, स्वच्छता आणि व्यवस्थापन यात गीताबाई (गिताआत्या) देशपांडे यांचा मोठा वाटा होता. त्या प्रत्येक मूर्तीला सारख्याच भक्तिभावाने वागवत. कोणताही भेदभाव न ठेवता त्या प्रत्येक देवतेची पूजा करत. यामुळे भक्तांनाही हे शिकायला मिळाले की भक्तिभाव हा भेदभाव मानत नाही.
मंदिरात आलेल्या भक्तांना एका ठिकाणी सर्व देवांचे दर्शन होणे ही अनोखी अनुभूती वाटे. एखादा भक्त शिवभक्त असेल तर त्याला महादेव दिसत, वारकरी असेल तर विठ्ठल-रुक्मिणी, तर जैन वा बौद्ध परंपरेशी नाते सांगणाऱ्याला बुद्ध-महावीर. प्रत्येकाला आपला देव येथे सापडत असे.
यामुळे मंदिराला एक अनोखी लोकप्रियता लाभली. लोक म्हणत — “मुकुंद मंदिरात गेलं की सर्व देव एकत्र भेटतात.”
आजच्या काळात धार्मिक भेद व संघर्ष पाहताना मुकुंद मंदिरातील ५१ मूर्तींचा संदेश अधिकच महत्त्वाचा वाटतो. धोंडोपंतांनी दिलेला हा विचार आजच्या पिढीला सांगतो की एकता हीच खरी शक्ती आहे.
मुकुंद मंदिरातील ५१ मूर्ती ही केवळ धार्मिक मूर्ती नाहीत, तर त्या एकात्मतेचे तत्त्वज्ञान मूर्त स्वरूपात दाखवतात. धोंडोपंत मुकुंद देशपांडे यांची ही संकल्पना त्यांच्या दूरदृष्टीची साक्ष देते.
आजही जेव्हा आपण या मूर्तींसमोर उभे राहतो, तेव्हा जाणवते की धर्म वेगळे असले तरी मानवता ही एकच आहे.