भारताचा इतिहास हा केवळ राजे-महाराजे, युद्धे आणि साम्राज्यांच्या कथांनी भरलेला नाही; तर तो सामान्य लोकांच्या, समाजसेवकांच्या आणि विचारवंतांच्या योगदानानेही घडलेला आहे. धोंडोपंत मुकुंद देशपांडे हे असेच एक व्यक्तिमत्त्व आहे ज्यांनी आपल्या दूरदृष्टीने आणि अथक परिश्रमांनी एक अद्वितीय सामाजिक व धार्मिक चळवळ घडवून आणली. अकोल्यातील मुकुंद मंदिर हे त्यांच्या विचारांचे, त्यागाचे आणि श्रद्धेचे मूर्त स्वरूप आहे.
धोंडोपंतांचा जन्म विदर्भाच्या सांस्कृतिक मातीत झाला. बालपणापासूनच त्यांना वाचन, अभ्यास आणि समाजातील घडामोडी समजून घेण्याची गोडी होती. शिस्तप्रियता, प्रामाणिकपणा आणि कार्यतत्परता हे गुण त्यांच्या स्वभावात लहानपणापासूनच प्रकट होत. शिक्षणानंतर त्यांनी सरकारी सेवेत प्रवेश केला.
त्यांनी सुरुवातीस अचलपूर येथे मामलदार म्हणून कार्य केले. नंतर ते विदर्भ मेल रेल्वेमध्ये सचिव पदावर नियुक्त झाले. कठोर परिश्रम, नियमशिस्त आणि लोकांशी वागण्यातील आत्मीयता यामुळे त्यांनी लवकरच आपली छाप सोडली. पुढे गुजरातमध्ये ते नगरपरिषदेचे Chief Executive Officer म्हणून कार्यरत राहिले.
प्रशासकीय कामात त्यांनी काटेकोरपणा ठेवला, पण माणुसकीचा धागा कधीही सोडला नाही. शासनाशी व्यवहार करताना तडजोड केली नाही, आणि जनतेशी संवाद साधताना नेहमी सोप्या, स्पष्ट भाषेत आपली भूमिका मांडली. हाच त्यांचा मोठा गुण होता.
गुजरातमधील त्यांच्या कारकिर्दीत एक वेगळाच प्रसंग घडला. त्यांना गुजराती भाषा अवगत नव्हती. मात्र धोंडोपंतांनी अधिकाऱ्यांना स्पष्ट शब्दांत सांगितले — “मला फक्त १५ दिवस द्या, मी भाषा शिकून दाखवतो. जर जमले नाही तर मला नाकारावे.” त्यांच्या चिकाटीने अवघ्या पंधरा दिवसांत त्यांनी गुजराती भाषा इतकी आत्मसात केली की स्थानिक लोकही त्यांना परभाषिक समजेनात. हा प्रसंग त्यांच्या विलक्षण बुद्धिमत्तेचा आणि जिद्दीचा उत्तम पुरावा आहे.
शासकीय सेवेतून निवृत्त झाल्यानंतर धोंडोपंतांनी स्वतःसाठी एक घर बांधले. मात्र हे केवळ वैयक्तिक वास्तू नव्हते. त्यांनी याला नाव दिले — “मुकुंद मंदिर”. मुकुंद हे त्यांचे वडिलांचे नाव होते. वडिलांच्या स्मृतीला अभिवादन म्हणून हे नाव ठेवले. परंतु “मंदिर” हा शब्द त्यांनी वापरला कारण त्यांच्या दृष्टीने हे ठिकाण केवळ घर नव्हते, तर एक पवित्र स्थान होते.
या घरातील सर्वात वैशिष्ट्यपूर्ण भाग म्हणजे देवघर. येथे त्यांनी एकाच वेळी ५१ मूर्ती प्रतिष्ठापित केल्या. ब्रह्मा, विष्णुपंचायतन, शिवपंचायतन, दशावतार, नवग्रह, सूर्य, हनुमान, विठ्ठल-रुक्मिणी, मळ्हारी मार्तंड, लक्ष्मी, दुर्गादेवी यांसारख्या हिंदू देवतांसोबतच गौतम बुद्ध, महावीर, गुरु ग्रंथ साहेब आणि चार वेदांचे प्रतीकात्मक रूपही येथे ठेवले.
ही संकल्पना त्या काळातील धार्मिक परंपरांना मोठे आव्हान होती. कारण बहुतेक मंदिरे एकाच देवतेपुरती मर्यादित असत. पण धोंडोपंतांनी त्याला छेद दिला. त्यांना वाटत होते की धर्म हा भेद निर्माण करण्यासाठी नसून, एकत्र आणण्यासाठी आहे.
भारतीय तत्त्वज्ञानात “सर्वधर्मसमभाव” हे तत्त्व कायम अधोरेखित झाले आहे. उपनिषद, गीता आणि संत परंपरा या सर्वांनी हेच सांगितले की ईश्वर एकच आहे, पण त्याच्यापर्यंत पोहोचण्याचे मार्ग वेगवेगळे आहेत. धोंडोपंतांनी ही संकल्पना मंदिराच्या रूपाने मूर्त केली.
त्या काळातील अनेक परंपरावादी लोकांनी या कल्पनेला विरोधही केला. काही ब्राह्मण पंडितांना वाटले की एका मंदिरात विविध पंथांच्या मूर्ती ठेवणे म्हणजे धार्मिक शुद्धतेला बाधा. पण धोंडोपंतांनी शांतपणे समजावले — “धर्म म्हणजे विधी नाही; धर्म म्हणजे मानवतेसाठीचा बंध आहे. देव वेगळे दिसतात, पण त्यांचा संदेश एकच आहे — सत्य, करुणा आणि सेवा.”
धोंडोपंतांचे वैयक्तिक जीवनही या मंदिराशी निगडित होते. त्यांच्या पत्नी गीताबाई (गिताआत्या) देशपांडे या चौधरी कुटुंबातील होत्या. त्या नारायण माधव चौधरी व श्रीकृष्ण माधव चौधरी यांच्या भगिनी होत्या. चौधरी कुटुंब त्या काळात स्वातंत्र्यलढ्यात सक्रिय होते. त्यामुळे मंदिराची उभारणी ही केवळ धार्मिक घटना नव्हती, तर स्वातंत्र्यलढ्याशी व समाजसुधारणेशी निगडित एक प्रतीकात्मक पाऊल होती.
मंदिर उभारून धोंडोपंतांनी केवळ पूजास्थळ दिले नाही, तर समाजासाठी एक सांस्कृतिक व सामाजिक केंद्रही दिले. येथे नवरात्रोत्सव, रामनवमी, महाशिवरात्री यांसारखे उत्सव मोठ्या प्रमाणावर साजरे होऊ लागले. त्यावेळी अन्नदानाची परंपरा सुरु करण्यात आली. जातिभेद न करता सर्वांना समानतेने बसवून भोजन दिले जाई.
या उपक्रमांनी लोकांच्या मनातील भिंती हळूहळू कमी केल्या. “देवापुढे सर्व समान आहेत” हा संदेश समाजात दृढपणे रुजला.
धोंडोपंतांचा स्वभाव अत्यंत शांत, साधेपणाने ओतप्रोत भरलेला होता. त्यांना दडपशाही, दिखाऊपणा आवडत नव्हता. ते गुरूचरित्राचे पारायण करीत असत आणि भक्तिभावाने साधना करीत असत. अनेकांना विश्वास होता की त्यांच्या साधनेदरम्यान भगवान दत्तात्रेयांची छाया त्यांच्या देवघरात प्रकट होत असे. श्रद्धा, परिश्रम आणि सेवाभाव यांचा संगम त्यांच्या आयुष्यात दिसून येतो.
आज मुकुंद मंदिर हे केवळ धार्मिक वास्तू नाही, तर ते एकात्मतेचा दीपस्तंभ आहे. धोंडोपंत मुकुंद देशपांडे यांची दूरदृष्टी आणि त्याग यामुळे हे शक्य झाले. समाजातील पिढ्यान्पिढ्या या मंदिराला आपले मानतात. त्यांच्या स्मृतीप्रीत्यर्थ उभे केलेले हे मंदिर आजही सर्वधर्मसमभाव, सेवा आणि एकतेचा संदेश देत आहे.