समाजातील स्त्रियांना धार्मिक आणि सामाजिक जीवनात सक्रिय स्थान देणे ही गोष्ट अनेक शतकांपासून दुर्लक्षित होती. पण काही व्यक्तिमत्त्वे आणि काही ठिकाणे अशी आहेत ज्यांनी ही परंपरा मोडली आणि स्त्रियांना खऱ्या अर्थाने सन्मानाचे व समानतेचे स्थान दिले. अकोल्यातील मुकुंद मंदिर हे असेच एक ठिकाण आहे. धोंडोपंत मुकुंद देशपांडे आणि त्यांची पत्नी गीताबाई (गिताआत्या) देशपांडे यांनी मंदिराला स्त्रियांच्या सक्षमीकरणाचे केंद्र बनवले.
१९४०–५० च्या दशकात बहुतेक मंदिरांमध्ये स्त्रियांना प्रमुख भूमिका मिळत नसे. पूजा, आरती, भजन यामध्ये त्यांचा सहभाग मर्यादित असे. समाजातही स्त्रियांना मागे ठेवले जात असे.
पण मुकुंद मंदिराने या परंपरेला मोडून काढले. येथे स्त्रियांना केवळ स्थानच नाही, तर नेतृत्वही दिले गेले.
गीताबाई देशपांडे या मंदिरातील स्त्रियांच्या सक्षमीकरणाचा आधारस्तंभ ठरल्या. त्या स्वतः मंदिरात राहत आणि पूजा, आरती, भजन यामध्ये पुढाकार घेत.
त्यांच्या प्रेरणेने स्त्रिया गटागटाने भजन शिकू लागल्या, आरत्या म्हणू लागल्या आणि समाजकार्याच्या उपक्रमांमध्ये सहभागी झाल्या.
त्यामुळे स्त्रियांना वाटले की “धर्म हे फक्त पुरुषांचे क्षेत्र नाही; आम्हालाही यात स्थान आहे.”
मंदिरात नवरात्रोत्सवाच्या काळात स्त्रियांसाठी खास भजनमंडळे आयोजित केली जात. गिताआत्यांच्या मार्गदर्शनाखाली स्त्रिया एकत्र येऊन देवीची आराधना करत.
तसेच स्पर्धा, नाटिका, दांडिया यामध्ये स्त्रियांचा मोठा सहभाग असे. त्यामुळे समाजात स्त्रियांची भूमिका केवळ घरापुरती मर्यादित न राहता सार्वजनिक जीवनात दिसू लागली.
स्त्रिया केवळ धार्मिक उपक्रमांतच नाही, तर सामाजिक सेवेतही पुढे आल्या. अन्नदानाच्या व्यवस्थेत, गरिबांना मदत करण्यात स्त्रिया सक्रिय होत्या.
यामुळे महिलांना आत्मविश्वास मिळाला आणि त्यांचा समाजातील सन्मान वाढला.
मुकुंद मंदिराने दिलेले एक महत्त्वाचे योगदान म्हणजे स्त्रियांना मिळालेला सन्मान. येथे स्त्रिया पूजा करताना, आरती गाताना, कार्यक्रम आयोजित करताना पुरुषांप्रमाणेच मान्यताप्राप्त होत्या.
हे त्या काळातील एक मोठे परिवर्तन होते. कारण बहुतेक ठिकाणी स्त्रियांना अजूनही दुय्यम मानले जात होते.
मंदिरातील या परंपरेमुळे पुढील पिढ्यांतील स्त्रियांनाही धर्म आणि समाजकार्याच्या क्षेत्रात आत्मविश्वासाने प्रवेश मिळाला. आजही मंदिरातील नवरात्रोत्सव, अन्नदान, सांस्कृतिक कार्यक्रमांमध्ये स्त्रियांचा सहभाग मोठ्या प्रमाणावर असतो.
याचा परिणाम असा झाला की समाजातील स्त्रिया केवळ कुटुंबापुरत्या मर्यादित न राहता सार्वजनिक जीवनात आपली छाप पाडू लागल्या.
मंदिराचा २०२२ मध्ये जीर्णोद्धार झाला तेव्हा स्त्रियांनीही त्यात सक्रिय सहभाग घेतला. निधी संकलन, नियोजन आणि प्रत्यक्ष कामातही महिलांनी जबाबदाऱ्या घेतल्या.
यातून दिसते की मुकुंद मंदिराने ज्या बीजांची पेरणी केली होती ती आज मोठे वृक्ष बनले आहेत.
आज अनेक स्त्रिया सांगतात की “मंदिरामुळे आम्हाला आमच्या क्षमतांचा शोध घेता आला.”
मुकुंद मंदिराने दाखवून दिले की स्त्रियांना संधी दिल्यास त्या समाजाच्या घडणीत मोठे योगदान देऊ शकतात.
मुकुंद मंदिराचा वारसा हा फक्त सर्वधर्मसमभावापुरता मर्यादित नाही, तर तो स्त्रियांच्या सक्षमीकरणालाही स्पर्श करतो. धोंडोपंत मुकुंद देशपांडे यांची दूरदृष्टी आणि गीताबाई देशपांडे यांचे नेतृत्व यामुळे हे शक्य झाले.
आज मुकुंद मंदिर हे फक्त देवपूजेचे केंद्र नाही, तर स्त्रियांच्या सामर्थ्याला मान्यता देणारे केंद्र आहे.
खरंच, या मंदिराने समाजाला शिकवले की “स्त्री ही शक्ती आहे — ती देवळातल्या मूर्तीतच नव्हे, तर प्रत्यक्ष जीवनातही जिवंत आहे.”