१९४०–४१ चा काळ भारतासाठी ऐतिहासिक ठरला. एका बाजूला स्वातंत्र्यलढ्याची चळवळ वेग घेत होती, तर दुसऱ्या बाजूला समाजात एकात्मता, धार्मिक सहिष्णुता आणि सर्वधर्मसमभाव या मूल्यांवर मोठ्या प्रमाणावर चर्चा चालू होती. विदर्भातील अकोला शहरही या घडामोडींना अपवाद नव्हते. याच अकोल्यातील एका शांत, विरळ वस्ती असलेल्या भागात — रामदास पेठ — उभारले गेले मुकुंद मंदिर, ज्यामागे होते एक दूरदर्शी व्यक्तिमत्त्व — धोंडोपंत मुकुंद देशपांडे.

आज रामदास पेठ अकोल्यातील गजबजलेला, व्यापारी व सांस्कृतिक दृष्ट्या महत्त्वाचा भाग मानला जातो. पण १९४० च्या दशकात हे क्षेत्र अजून नव्याने वस्तीला येत होते. थोडीशी घरे, मोकळे मैदाने, आणि शांत वातावरण अशी त्याची ओळख होती. धार्मिकदृष्ट्या मात्र या भागात कोणतेही मोठे केंद्र नव्हते. लोक आपापल्या घरीच देवपूजा करत. सार्वजनिक धार्मिक केंद्राची उणीव जाणवत होती.

धोंडोपंत मुकुंद देशपांडे जेव्हा येथे आले, तेव्हा त्यांना जाणवले की या परिसराला केवळ घरांच्या वस्तीची गरज नाही, तर एक असे ठिकाण हवे जे समाजाला एकत्र आणेल.

धोंडोपंतांनी आपल्या वडिलांच्या स्मृतीप्रित्यर्थ एक स्मारक उभारण्याचे ठरवले. परंतु त्यांची संकल्पना केवळ पारंपरिक मंदिरापुरती मर्यादित नव्हती. त्यांना वाटत होते की मंदिर हे फक्त देवपूजेचे केंद्र नसून, समाजाला जोडणारे, एकात्मतेचे प्रतीक असावे.

त्यांच्या मनात ठसठशीत कल्पना होती — “एका छताखाली सर्व देवदेवता आणि विविध पंथांचे प्रतीक असावे, जेणेकरून लोकांमध्ये बंधुभाव आणि सामंजस्य वाढेल.”

त्या काळात हा विचार अत्यंत क्रांतिकारक होता. कारण बहुतेक मंदिरे विशिष्ट देवतेपुरतीच मर्यादित असत. पण धोंडोपंतांनी धर्माचा उपयोग विभाजनासाठी नव्हे, तर एकतेसाठी करण्याचे ठरवले.

रामदास पेठ परिसरात त्यांनी एक मोकळे मैदान खरेदी केले. आजूबाजूला फारशी घरे नव्हती, त्यामुळे शांत, साधेपणाचे वातावरण लाभले. या जागेची निवड ही त्यांच्या दूरदृष्टीचे उत्तम उदाहरण आहे. कारण पुढे हा भाग झपाट्याने विकसित झाला आणि मंदिर त्या वाढत्या वस्तीच्या मध्यवर्ती केंद्रस्थानी आले.

१९४० च्या सुमारास मंदिर बांधणीची कामे सुरू झाली. साधे पण भक्कम बांधकाम, प्रशस्त अंगण, आणि बहुदेवता व्यवस्था — या तीन गोष्टींवर भर देण्यात आला. मंदिरात देवी, महादेव, श्रीराम, विष्णू यांसोबत गौतम बुद्ध, महावीर, गुरु ग्रंथ साहेब आणि चार वेदांची प्रतीके प्रतिष्ठापित करण्यात आली.

हे पाऊल त्या काळातील समाजात मोठ्या चर्चेचा विषय ठरले. काहींनी त्याचे स्वागत केले, तर काहींनी शंका व्यक्त केल्या. पण धोंडोपंतांनी स्पष्टपणे सांगितले — “हे मंदिर कुणा एका देवतेचे नाही; हे सर्व श्रद्धांचे आहे. येथे प्रत्येकाला आपलेपणा वाटला पाहिजे.”

धोंडोपंतांच्या या उपक्रमात चौधरी कुटुंबाचा मोलाचा सहभाग होता. त्या वेळी जगन्नाथ श्रीकृष्ण चौधरी व डॉ. रामचंद्र नारायण चौधरी हे पहिले विश्वस्त झाले. चौधरी कुटुंब स्वातंत्र्यलढ्यातही सक्रिय होते, त्यामुळे त्यांचा सहभाग मंदिराच्या सामाजिक महत्त्वाला अधिक अधोरेखित करणारा ठरला.

गीताबाई (गिताआत्या) देशपांडे या स्वतः चौधरी कुटुंबातील भगिनी असल्यामुळे या दोन्ही कुटुंबांचे नाते आणखी घट्ट झाले.

मंदिर उभारल्यानंतर लवकरच येथे नवरात्रोत्सव सुरू झाला. देवीपूजा, भजन-कीर्तन, सामूहिक आरत्या या परंपरा स्थिरावल्या. विशेष म्हणजे येथे कोणत्याही जातीभेदाशिवाय सर्वांना पूजा व आरतीत सहभागी होण्याची संधी मिळत असे. या उपक्रमामुळे समाजात समानतेचा नवा श्वास आला.

हळूहळू हे मंदिर फक्त पूजास्थळ न राहता परिसरातील लोकांसाठी एक सांस्कृतिक केंद्र बनले. नवरात्रात दांडिया, कीर्तन, भजन यांसह मुला-मुलींसाठी स्पर्धा, स्त्रियांसाठी भजनमंडळे असे अनेक उपक्रम सुरू झाले. लोकांनी या मंदिराला “आपले” मानले.

विशेष म्हणजे मंदिराचे वातावरण नेहमीच घरगुती होते. गिताआत्या स्वतः मंदिराच्या एका बाजूच्या खोलीत राहत, त्यामुळे मंदिराला एक आत्मीय स्पर्श लाभला.

मंदिराची स्थापना ही केवळ धार्मिक बांधकाम नव्हती; ती होती एक सामाजिक चळवळ. त्या काळातील स्वातंत्र्यलढ्यातील “एकजूट” हा संदेश या मंदिराच्या माध्यमातूनही दिला गेला. धार्मिक विविधतेतून एकात्मतेचा दीप पेटविण्याचे कार्य धोंडोपंतांनी येथे केले.

आज जेव्हा आपण रामदास पेठकडे पाहतो, तेव्हा हा परिसर अकोल्यातील सर्वाधिक गजबजलेला भाग आहे. आणि त्याच्या मध्यभागी उभे असलेले मुकुंद मंदिर अजूनही लोकांना एकत्र आणते. स्थापनेच्या वेळी धोंडोपंतांनी दिलेला सर्वधर्मसमभावाचा संदेश आजच्या पिढीलाही तितकाच प्रेरक ठरतो.