अकोल्यातील जुने शहर परिसरातील श्री दत्त मंदिर हे केवळ देवालय नसून, शंभराहून अधिक वर्षे चालत आलेली प्रखर साधना आणि सामर्थ्याची परंपरा आहे.

ही कथा १९१४ सालची. संपूर्ण भारतावर ब्रिटिशांचे राज्य होते. स्वातंत्र्यलढ्याची चाहूल लागलेली, समाजात अस्थिरता, आर्थिक ताण, आणि अनेक ठिकाणी हिंदू-मुस्लिम तणाव जाणवत होता. तरीही धार्मिक स्थळे लोकांच्या मानसिक आधाराचे केंद्र होती. त्याच काळात अकोल्यातील अध्यात्मिक विश्व मजबूत करणारी एक अद्भुत घटना घडली—श्री दत्त मंदिराची स्थापना.

या परिसराची जमीन त्या काळी श्रीमती बानू चिमणाजी देशमुख यांची होती. त्या अत्यंत दत्तभक्त होत्या. परिस्थिती अनिश्चित असली तरी त्यांची भावना ठाम होती— “अध्यात्मिक आधार दिला तरच समाज टिकेल.”

त्या म्हणायच्या, “देश बदलत बसेल, राजवट येतील-जातील… पण देवाचे घर लोकांना नेहमी उभारी देत राहील.” त्यावेळी ब्रिटिश प्रशासन धार्मिक गोष्टींमध्ये थेट हस्तक्षेप करत नसले तरी सामाजिक दडपण, आर्थिक अडचणी आणि राजकीय तणावामुळे मंदिर उभारणे सोपे नव्हते. तरीही त्यांनी घाबरून न जाता लहानसे दत्त मंदिर बांधले.

बानूबाईंनी १६ डिसेंबर १९१४ रोजी केलेल्या मृत्युपत्रात मंदिर टिकून राहावे म्हणून पाच विश्वस्तांची नियुक्ती केली. कारण त्यांना माहित होते की— “मंदिर टिकले तर श्रद्धा टिकेल; श्रद्धा टिकली तर समाज उभा राहील.”

त्यांनी मंदिराच्या नित्य खर्चासाठी: • परिसरातील जमीन • तसेच तबलाबाद व उमरी येथील दोन शेतजमिनी मंदिराला दान केल्या. त्याकाळी ही मोठी गोष्ट होती. कारण ब्रिटिश राजवटीत जमीन म्हणजे कुटुंबाच्या सुरक्षिततेचा आधार. पण बानूबाईंनी तो देवसेवेसाठी अर्पण केला.

मंदिरातील पूजा-अर्चना कोकणातून आलेल्या श्री हरिभाऊ जोशी यांच्याकडे सोपवण्यात आली. त्यांना मंदिराच्या परिसरात झोपडीवजा घर आणि धान्य देण्याचा करार करण्यात आला. नंतर या घराचा मालकीनामाही त्यांना देण्यात आला.

अशा प्रकारे मंदिराची सेवा जोशी कुटुंबाकडे आली. आजही या कुटुंबाची तिसरी पिढी अखंड भक्तीभावाने मंदिरातील सेवा सांभाळत आहे. त्यांच्या सातत्यामुळे हे मंदिर आजही शहराच्या मध्यभागी शक्तीस्थान म्हणून उभे आहे.

१९१४ मध्ये लोक भयभीत, अस्थिर आणि संघर्षांनी भरलेल्या परिस्थितीत राहत होते. आर्थिक हालअपेष्टा, ब्रिटिश राजवटीतील अन्याय, आणि समाजातील जात-धर्म वाद ही सामान्य गोष्ट होती. अशा वेळी दत्त मंदिर:

• एकत्र येण्याचे ठिकाण
• धार्मिक आधारकेंद्र
• समस्यांमध्ये शांती देणारे स्थळ
• सामाजिक एकतेचे प्रतिक
• असे बनले.

हिंदू-मुस्लिम नातेसंबंधांमध्ये देशातील इतर भागांप्रमाणे तणाव असला, तरी अकोल्यात अनेक ठिकाणी परस्परांचा आदर ठेवून नाती जगली गेली. दत्त मंदिर ही देखील शांततेची आणि सुसंवादाची जागा राहिली.