श्री दत्त मंदिराच्या सुवर्णइतिहासात क्रांतिपर्वातील आश्रयदाता आणि मंदिराचे सेवाव्रती: स्व. हरिभाऊ जोशी हे नाव अत्यंत आदराने आणि कृतज्ञतेने उच्चारले जाते. जोशी कुटुंबाचे मूळ वास्तव्य कोकणात असले तरी त्यांच्या जीवनाची दिशा आणि नियती त्यांना अखेरीस अकोल्यापर्यंत घेऊन आली. केवळ पूजा-अर्चना करणारे पुजारी म्हणून त्यांचे आयुष्य नव्हते; तर त्यांनी ज्या क्रांतीकालीन परिस्थितीचा सामना केला, त्यातून ते स्वातंत्र्यपूर्व भारतातील शांततेचे, सेवा आणि समर्पणाचे प्रतीक ठरले.

एक अभ्यासू आणि कलावंत व्यक्तिमत्त्व. जोशी परंपरेप्रमाणे हरिभाऊ पंचांग मांडणे, शुभाशुभ योग सांगणे, यज्ञादि धार्मिक कर्मे करणारे, विद्वान घरातून आले होते. तरीही त्यांना फक्त या पारंपरिक मार्गापुरते स्वतःला मर्यादित ठेवायचे नव्हते. कलेची ओढ आणि शिक्षणाची आवड यामुळे ते पुण्यातील चित्रकला विद्यालयात चित्रकार आणि शिक्षक म्हणून स्थिरावले. त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वात विद्वत्ता, विनम्रता, साधेपणा आणि कलात्मकता यांचा सुंदर संगम होता.

तो काळ भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीचा उभारीचा टप्पा. पुणे हे तर क्रांतिकारकांचे केंद्रच मानले जात असे. वाचकवर्ग, अभ्यासू तरुण, शिक्षक आणि कलावंत या सगळ्यांनी एक अव्यक्त पण प्रभावी वातावरण निर्माण केले होते. हरिभाऊ जोशी यांनी:

• अनेक क्रांतिकारकांना जेंव्हा त्यांची गरज असेल तेंव्हा अप्रत्यक्ष मदत केली,
• विविध माहिती पुरवली,
• आणि काहीवेळा त्यांच्या सुरक्षिततेसाठी स्वतःची जोखीमही घेतली.

त्यांच्या या सहभागामुळे ब्रिटिश सरकारचे लक्ष त्यांच्याकडे वेधले जाऊ शकते याची त्यांना कल्पना होती. पण राष्ट्रप्रेमाने प्रेरित होऊन ते त्या काळात मागे हटणारे नव्हते.

पण परिस्थिती अधिक गंभीर होत चालली. सरकारच्या नजरा त्यांच्यावर पडण्याचा धोका वाढत होता. त्या वेळी लोकमान्य टिळक स्वतः हरिभाऊंशी बोलले आणि स्पष्ट सल्ला दिला— “तुम्ही पुण्यातून बाहेर पडा. स्वतःच्या आणि परिवाराच्या सुरक्षेसाठी हे आवश्यक आहे.” हा सल्ला साधा नव्हता. तो म्हणजे आयुष्याचा संपूर्ण मार्गच बदलून टाकण्याचा निर्णय. पण हरिभाऊ जोशींना ठाऊक होते—क्रांतिधर्म आणि कुटुंबाची सुरक्षा दोन्ही महत्त्वाची. ते पुणे सोडून अज्ञात ठिकाण शोधू लागले… आणि नियतीने त्यांना दूर विदर्भात, त्या काळी ओसाड आणि अपरिचित असलेल्या अकोल्यात आणून ठेवले.

तो काळ अकोल्याचा शांत परंतु अजून विकसित नसलेला टप्पा होता. येथे नगरातील जुने शहर परिसरात श्रीमती बानूबाई देशमुख यांनी स्थापन केलेले दत्त मंदिर नुकतेच आकार घेत होते. त्यांना मंदिरासाठी विद्वान, सद्गुणी आणि जबाबदार पुजाऱ्याची गरज होती. हरिभाऊ जोशींसारखे साधक त्यांच्या दृष्टीने देवदत्तच. त्यांनी पूजा-अर्चना आणि मंदिरव्यवस्थापनाची धुरा स्वीकारली. त्यांच्या मोबदल्यात:

• मंदिर परिसरात एक झोपडीवजा घर
• वर्षाकाठी धान्य

असा करार करण्यात आला. ब्रिटिश राजवटीपासून सुरक्षित अंतरावर, कुटुंबासह शांततेने जगण्यासाठी हा आधार पुरेसा होता.

अकोल्यामध्ये आल्यावर हरिभाऊ जोशी वेगळ्याच तेजाने चमकू लागले. त्यांनी फक्त देवपूजा केली नाही; तर:

• मंदिरात शिस्त आणली,
• नित्यपूजेची पद्धत निश्चित केली,
• भक्तांना मार्गदर्शन केले,
• आणि मंदिराचे वातावरण साधना, शांती आणि सात्विकतेने भरून टाकले.

त्यांच्या आगमनामुळे दत्त मंदिराला स्थैर्य, सातत्य आणि आध्यात्मिक सामर्थ्य लाभले.

एकेकाळी पुण्यात स्वातंत्र्य चळवळीत गुंतलेले हरिभाऊ अकोल्यात आल्यावर दत्तभक्तीत इतके लीन झाले की त्यांचे क्रांतिकारी पैलूही भक्तीत विलीन झाले. परंतु त्यांच्या शांत स्वभावामागे होती:

• देशासाठी केलेली धाडसाची कामे
• आणि राष्ट्रकार्यातील त्यांची अदृश्य भूमिका

अकोल्यातील लोकांना ते नेहमीच प्रेरणादायी व्यक्तिमत्त्व वाटले.

हरिभाऊ जोशींनंतर मंदिराची सेवा आणि व्यवस्थापनाची धुरा त्यांच्या जेष्ठ पुत्र दत्तोपंत जोशी यांच्याकडे आली. त्यांनी:

• वडिलांच्या तत्त्वांचा आदर राखून,
• मंदिराचा वारसा समजून घेत,
• भक्तीभावाने परंपरा सांभाळली

आणि दत्त मंदिराला आज जी प्रतिष्ठा आहे, तिची मजबूत पायाभरणी केली. आज मंदिरातील सेवा जोशी कुटुंबाची तिसरी पिढीही जिवंत ठेवत आहे आणि ते हेच सांगतात— “हे मंदिर केवळ दगडांचे नाही; तर हरिभाऊ जोशींच्या निष्ठेचे, लोकमान्य टिळकांच्या दूरदृष्टीचे आणि बानूबाईंच्या श्रद्धेचे स्मारक आहे.”