प्रत्येक माणूस कळत–नकळत काही ना काही चुका करीत असतो. हे अपराध गुन्ह्याच्या अर्थाने नसून, ईश्वरभक्तीच्या भूमिकेतून घडणाऱ्या त्रुटी असतात. आराध्य दैवताची किंवा सद्गुरूंची सेवा ज्या शुद्धतेने व्हायला हवी, त्या प्रमाणातील पवित्रता न राहिल्यास, मनात अपराधभाव निर्माण होतो आणि अशा चुका निरपेक्षपणे मान्य करून सद्गुरूंच्या चरणी क्षमा मागणे आवश्यक ठरते.

संपूर्ण ब्रह्मांडाचे गुरु म्हणजे भगवान दत्तात्रेय. त्यांच्या सेवेत जरी किंचित अपराध झाला तरी त्याचे क्षालन करण्यासाठी त्यांची करुणा भाकणे हे भक्ताचे कर्तव्य आहे. अशीच आर्त, दयामय विनवणी दत्ताचे लाडके भक्त वासुदेवानंद सरस्वती टेंबेस्वामी (गरुडेश्वर) यांनी भक्तीपूर्ण अंतःकरणाने केली. टेंबेस्वामींनी रचलेले करुणागीत हे दत्तभक्तांसाठी क्षमायाचनेचे दिव्य मंत्रस्वरूप साधन आहे.

जो भाविक दत्तकृपा नित्य आपल्या आयुष्यात अनुभवू इच्छितो, त्याने ही करुणात्रिपदी नियमितपणे म्हणावी.

श्रीक्षेत्र नरसोबाची वाडी ही श्रीदत्तप्रभूंची राजधानी मानली जाते. येथे श्रीनृसिंह सरस्वती स्वामी महाराजांनी बारा वर्षे वास्तव्य केले. कृष्णा काठावरील औदुंबराखाली असलेल्या त्यांच्या *मनोहर पादुका* या स्थळाला दत्तभक्तांचे अत्यंत प्रेम व आदर आहे.

या वाडीतील पूजेचा संपूर्ण परिपाठ व आचारसंहिता स्वतः प.पू. टेंबेस्वामींनी घालून दिली आहे. आषाढ पौर्णिमा ते दसरा हा अडीच महिन्यांचा कालावधी वगळता, वर्षभर दररोज संध्याकाळी पालखीप्रदक्षिणेची परंपरा आहे.

इ.स. 1905 मध्ये प्रदक्षिणेदरम्यान एक प्रसंग घडला — पुजारी गुंडोपंत खोंबारे यांच्या हातून श्रींची उत्सवमूर्ती चुकून खाली पडली. हे मोठे अपशकुन मानून सर्वजण व्याकुळ झाले. या घटनेचे कारण जाणून घेण्यासाठी पुजार्‍यांनी हिंगोलीतील नरसी येथे चातुर्मासासाठी असलेल्या टेंबेस्वामींची भेट घेतली.

पुजाऱ्यांची कथा ऐकल्यानंतर टेंबेस्वामी ध्यानस्थ झाले. ध्यानात श्रीदत्तप्रभूंनी अत्यंत कठोर स्वरात सांगितले की—

“तू घालून दिलेल्या नियमांचे पालन ते करीत नाहीत. पादुकांवर अशुद्ध पदार्थ टाकतात, तुझी निंदा करतात. अशा अवहेलनामुळे आम्हांलाच तेथे राहणे कठीण झाले आहे. पंच नेमून नवीन व्यवस्था कर.”

गुरु व भक्त यांच्यातील नाते हे अत्यंत सूक्ष्म असते. सद्भक्ताचा अपमान गुरु सहन करीत नाहीत. नाथपंथातही सद्गुरूंची अवहेलना म्हणजे सर्व गुरुपरंपरेलाच दिलेला धक्का मानला जातो. त्यामुळे परंपरा त्या व्यक्तीला त्याचा परिणाम भोगायला भाग पाडते.

ध्यानातून उठून टेंबेस्वामींनी पुजार्‍यांना सुनावले की—

“वर्तन सुधारले नाही तर भयंकर परिणाम होतील. तुमचे आणि देवाचे नाते तुम्हीच ठरवा.”

पुजाऱ्यांनी क्षमायाचना करून नीट सेवा करण्याचे आश्वासन दिल्यावर, टेंबेस्वामींना भक्तांवर कळवळा आला आणि त्यांनी श्रीदत्तप्रभूंना करुणा करण्याची विनवणी केली.

याच वेळी टेंबेस्वामींनी तीन पदांची करुणात्रिपदी रचली आणि ती दररोज प्रार्थनेनंतर म्हणण्याची पद्धत निर्माण केली. शेवटी त्यांनी श्रीदत्तप्रभूंना अशी विनंती केली—

“देवा, मला सदैव तुझ्या पदी ठेव. निरंतर तुझी सेवा करव.”

करुणात्रिपदीच्या सतत अनुसंधानाने, श्रीदत्तप्रभूंची करुणा निश्चितच लाभते, असा असंख्य भक्तांचा अनुभव आहे.

करुणात्रिपदी म्हणजे नावाप्रमाणेच आर्त करुणाभावाने अपराधक्षमा मागणारी अद्वितीय रचना. यात टेंबेस्वामी भगवंताला विनवतात — पूर्वी जशी भक्तांवर दया केली, तसेच आजही दया करा; आमच्याकडून अखंड सेवा करवून घ्या; आईसारखे आमचे दोष पोटात घालून आम्हांवर कृपाछत्र धरा.

आज दत्तसंप्रदायातील सर्व क्षेत्रांमध्ये करुणात्रिपदी नित्य म्हणण्याची परंपरा आहे.

शांत हो श्रीगुरुदत्ता, मम चित्ता शमवी आतां ॥ ध्रु. ॥

१) तूं केवळ माता जनिता, सर्वथा तूं हितकर्ता। तूं आप्तस्वजन भ्राता, सर्वथा तूंचि त्राता। भयकर्ता तूं भयहर्ता, दंडधर्ता तूं परिपाता। तुजवांचुनि न दुजी वार्ता, तू आर्ता आश्रय दत्ता ॥१॥

२) अपराधास्तव गुरुनाथा, जरि दंडा धरिसी यथार्था। तरि आम्हीं गाउनि गाथा, तव चरणीं नमवूं माथा। तूं तथापि दंडिसि देवा, कोणाचा मग करुं धावा। सोडविता दुसरा तेव्हां, कोण दत्ता आम्हां त्राता ॥२॥

३) तूं नटसा होउनि कोपी, दंडितांहि आम्ही पापी। पुनरपिही चुकत तथापि, आम्हांवरि न च संतापी। गच्छतः स्खलनं क्वापि, असें मानुनी नच होऊ कोपी। निजकृपा लेशा ओपी, आम्हांवरि तूं भगवंता ॥३॥

४) तव पदरीं असता ताता, आडमार्गीं पाउल पडतां। सांभाळुनि मार्गावरता, आणिता न दुजा त्राता। निज बिरुदा आणुनि चित्ता, तूं पतितपावन दत्ता। वळे आतां आम्हांवरता, करुणाघन तू गुरुनाथा ॥४॥

५) सहकुटुंब सहपरिवार, दास आम्ही हें घरदार। तव पदी अर्पूं असार, संसाराहित हा भार। परिहरिसी करुणासिंधो, तूं दीनानाथ सुबंधो। आम्हां अघलेश न बाधो, वासुदे-प्रार्थित दत्ता ॥५॥

टेंबेस्वामींच्या भावार्थानुसार — दत्तप्रभू नित्यशांत, नित्यकरुणामय आहेत. भक्तावरील क्रोधही हा त्यांच्या लीलेतील एक अभिनय असतो, जेणेकरून भक्ताचे वर्तन सुधरेल.

ही त्रिपदी भक्ताला सांगते की —

• * आपण चुकतो, पुन्हा पुन्हा चुकतो.
• * दत्त मात्र कधीच राग धरत नाहीत.
• * पडतो तो आपलाच जीव — पण उचलतो तो सद्गुरूच.
• * दत्ताची कृपा म्हणजे पतिताचे उद्धार करणारी अलौकिक शक्ती.

असंख्य भक्तांनी या दिव्य त्रिपदीच्या नियमित पठणाने —

कठीण संकटांपासून सुटका, भयमुक्ती, मनःशांती, आणि दत्तकृपा अनुभवली आहे.

टेंबेस्वामींनी दिलेला हा मार्ग खरोखरच दत्तकृपाप्राप्तीचा राजमार्ग आहे.

आपण सर्वांनीही आज या करुणात्रिपदीचे अनुसंधान करून श्रीदत्तचरणी कायमचा ठाव मागू या.

श्री गुरुदेव दत्त