कोणतेही धार्मिक किंवा सामाजिक कार्य एका व्यक्तीपुरते मर्यादित राहत नाही. ते टिकवून ठेवण्यासाठी सामूहिक सहभाग, व्यवस्थापन आणि जबाबदारीची ठोस चौकट आवश्यक असते. धोंडोपंत मुकुंद देशपांडे यांनी उभारलेल्या मुकुंद मंदिराच्या बाबतीतही हेच घडले. मंदिराच्या उभारणीनंतर त्याच्या दीर्घकालीन व्यवस्थापनासाठी एक ट्रस्ट स्थापन करण्यात आला आणि या ट्रस्टचा मुख्य आधारस्तंभ ठरले चौधरी कुटुंब.

मंदिर उभारल्यानंतर लवकरच त्याच्या दैनंदिन कामकाजासाठी आणि भविष्यातील सातत्यासाठी ट्रस्टची स्थापना करण्यात आली. या ट्रस्टचे पहिले विश्वस्त होते –

जगन्नाथ श्रीकृष्ण चौधरी

डॉ. रामचंद्र नारायण चौधरी

ही दोन्ही नावे त्या काळातील अकोल्यात मोठ्या आदराने घेतली जात. त्यांच्या कुटुंबाचा स्वातंत्र्यलढ्यात सक्रीय सहभाग होता. त्यामुळे मंदिर हे केवळ धार्मिक केंद्र न राहता, एकप्रकारे सामाजिक व देशभक्तीच्या भावना जागवणारे केंद्र ठरले.

माधव नारायण चौधरी व त्यांचे वंशज

चौधरी कुटुंबाची मुळे पाहिली तर मुख्य शाखा होती माधव नारायण चौधरी यांची. त्यांचे दोन पुत्र —

नारायण माधव चौधरी

श्रीकृष्ण माधव चौधरी

ही दोन्ही भावंडे स्वातंत्र्यलढ्याच्या आणि समाजसुधारणेच्या कार्यात सक्रिय होती. त्यांच्या विचारांची आणि कार्यतत्परतेची परंपरा पुढील पिढ्यांमध्येही दिसून आली. धोंडोपंत मुकुंद देशपांडे यांची पत्नी गीताबाई (गिताआत्या) देशपांडे या दोघांचीही बहीण होती. त्यामुळे मंदिर उभारणी हा चौधरी व देशपांडे या दोन कुटुंबांच्या एकत्रित भावनांचा परिणाम होता.

ट्रस्टची स्थापना केवळ आर्थिक व्यवहारासाठी नव्हती. त्यामागे काही ठोस उद्दिष्टे होती –

मंदिराची देखभाल व दैनंदिन व्यवस्थापन

धार्मिक सण-उत्सवांचे आयोजन — नवरात्र, रामनवमी, महाशिवरात्री इ.

सर्वधर्मसमभावाचा मूळ हेतू जपणे

सामाजिक उपक्रमांना चालना देणे — अन्नदान, शिक्षण, सांस्कृतिक कार्यक्रम

या उद्दिष्टांमुळे मंदिर केवळ पूजास्थळ न राहता समाजातील ऐक्य, बंधुभाव व सहजीवनाचे केंद्र बनले.

मंदिरातील उत्सव असो, अन्नदान असो वा दैनंदिन देखरेख असो — चौधरी कुटुंबातील सदस्य नेहमीच सक्रिय राहिले. नवरात्राच्या काळात देवीपूजा, अन्नदान आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमांच्या आयोजनाची जबाबदारी त्यांनी स्वतःवर घेतली.

गीताबाई (गिताआत्या) मंदिराच्या एका खोलीत राहात असत. त्यांच्या उपस्थितीमुळे मंदिराला घरगुती वातावरण लाभले आणि भक्तांशी आत्मीयतेचे नाते दृढ झाले.

काळ जसजसा पुढे गेला, तसतसे मंदिराच्या मूळ रचनेत जीर्णावस्था दिसू लागली. त्यामुळे २०२२ मध्ये मंदिराचा जीर्णोद्धार करण्यात आला. या कामात समाजातील अनेकांनी योगदान दिले, मात्र जवळपास ८०% आर्थिक योगदान चौधरी कुटुंबानेच केले.

ही बाब महत्वाची आहे कारण यावरून दिसते की चौधरी कुटुंबाने फक्त सुरुवातीच्या काळातच नव्हे तर आधुनिक काळातही मंदिराशी आपले नाते जपले आहे. जनतेच्या मदतीने आणि चौधरी कुटुंबाच्या मुख्य योगदानाने मंदिराचे नवे रूप उभे राहिले. जुन्या बांधकामाचा आत्मा जपून, अधिक मजबुती आणि सौंदर्य यांचा समन्वय साधण्यात आला.

ट्रस्टच्या माध्यमातून चौधरी कुटुंबाने अनेक सामाजिक उपक्रमांना चालना दिली. अन्नदान, सामूहिक आरत्या, महिला व मुलांसाठी कार्यक्रम, तसेच धार्मिक सहिष्णुतेचा संदेश देणारे उपक्रम यांमध्ये त्यांचा सहभाग महत्त्वाचा ठरला.

नवरात्रोत्सवात तर चौधरी कुटुंब आपले घरच मंदिर समजून जबाबदाऱ्या पार पाडते. सर्वांना समानतेने सामावून घेण्याची ही परंपरा आजही कायम आहे.

मुकुंद मंदिराचा इतिहास धोंडोपंत मुकुंद देशपांडे यांच्या संकल्पनेने सुरू झाला, पण त्या संकल्पनेला आकार, सातत्य आणि नवे आयुष्य देणारे हात म्हणजे चौधरी कुटुंब. प्रारंभीच्या काळातील विश्वस्तांपासून ते २०२२ च्या जीर्णोद्धारापर्यंत, या कुटुंबाचा सहभाग अमूल्य राहिला आहे.

यावरून हे स्पष्ट दिसते की एखाद्या धार्मिक-सामाजिक संस्थेच्या यशामागे एक कुटुंबाची, एक समाजाची व एक परंपरेची एकजूट किती महत्त्वाची असते. चौधरी कुटुंबाचा हा वारसा पुढील पिढ्यांसाठी प्रेरणादायी ठरणार आहे.