हठयोगी भासवून दिशाभूल

आजच्या काळात *हठयोग्याचा आविर्भाव* आणून लोकांची दिशाभूल करणारे अनेक जण समाजात फिरताना दिसतात. सन्यासी, बैरागी, भटक्या जमातीतील लोक, किंवा फक्त कंथा, शृंगी, चिमटा, धुनी यांसारख्या बाह्य पेहरावाचे आकर्षण असलेले लोक—हे सर्व स्वतःला हठयोगी म्हणवून घेतात; परंतु या बाह्यांगाला आता काहीही मूल्य राहिलेले नाही.

नाथपंथाच्या दृष्टीने हा भ्रम आहे, ढोंग आहे. हठयोगाचा ज्या दिव्य तत्त्वज्ञानाशी संबंध होता, त्या तत्त्वाची मूळ दिशा बदलणारे स्वतः आदिनाथ आणि विष्णू आहेत, हे अनेकांना माहित नसते.

आदिनाथांनी पंथनिर्मितीच्या वेळीच स्पष्ट सांगितले होते:

• *“मी निवृत्ती म्हणून जन्म घेईन.”*
• मच्छिंद्रनाथांच्या शिष्याच्या शिष्याची—गोरक्षनाथांच्या शिष्याची सेवा करण्याची भूमिका आधीच निश्चित केली होती.

गोरक्षनाथांनी गहिनीनाथांना सांगितले होते:

• “तू ब्रह्मगिरी पर्वतात ध्यानमग्न राहा.”
• “एक दिवस निवृत्ती तुझ्यासमोर उभा राहील आणि त्याला तू तुझे सर्व ज्ञान देऊन समाधी घे.”

निवृत्ती स्वतः गोरक्षनाथांनीच वाघाच्या रूपात घेऊन त्या गुहेत उभे केले. त्याचप्रमाणे विष्णूनेही जाहीर केले होते:

• *“मी मच्छिंद्रनाथांच्या दासाच्या दासाच्या दासाचा दास म्हणून कार्य करीन.”*
• म्हणजेच ज्ञाननाथ म्हणून अवतार घेईन.

ही सर्व योजना पंथनिर्मात्यांनी स्वतः आखलेली होती. म्हणून पंथामध्ये झालेला बदल हा *दैवी योजनेचा भाग* आहे—तो कोणी मनुष्य बदललेला नाही, तर भगवान शंकर व विष्णू स्वतः.

पूर्वी हठयोगाची कठोर पद्धत मानवाला साधत होती. परंतु:

• आजचा समाज व्यस्त
• धकाधकीचे जीवन
• तपश्चर्या अवघड
• इंद्रियनिग्रह दुर्मिळ

या सर्व गोष्टी लक्षात घेऊन ज्ञानदेवांनी पंथपद्धतीत बदल केला. भक्तिमार्ग, वारकरी परंपरा, नामस्मरण—हे सर्व पंथाच्या योजनेतीलच पुढील पायऱ्या आहेत.

हठयोगाचे महत्त्व *गेलं* नाही— त्याचे *उपयोग समाजोपयोगी पद्धतीने रूपांतरित झाले* आहेत.

हे न समजता जे लोक आज हठयोगाचा दिखावा करतात, ते:

• पंथाचा अपमान करतात
• दैवी निर्णय नाकारतात
• लोकांची दिशाभूल करतात

हेच कलियुगाचे लक्षण आहे.

ज्ञाननाथांनी प्रत्येक जीवासाठी अत्यंत तर्कसंगत, व्यावहारिक आणि जीवनवर्धक शिक्षण दिले. त्यामध्ये दहा प्रधान मुद्दे असे:

जात, धर्म, प्रदेश, पालक—हे सर्व दैवी योजना. त्याबद्दल मनात खंत न बाळगता निसर्गाने दिलेल्या क्षमतांचा सकारात्मक वापर करणे.

स्त्री–पुरुष, रूप, वर्ण—हे आपल्याकडे निवडीला नव्हते. परंतु *जोपासना, काळजी आणि श्रम* हे मात्र आपल्या हाती आहेत.

पालकांचा स्वभाव, संपत्ती, सामाजिक स्थान—ही पूर्वनिर्धारिक गोष्टी. यांना स्वीकारून प्रेमाने, विश्वासाने जीवन जगणे आवश्यक.

सुख सर्वांनाच मिळत नाही. दुःखांवर रडत बसण्याऐवजी त्यांना आधार बनवून पुढे चालणे.

पण *मी* संयम, प्रेम, मृदूभाषा, मंगलकामना ठेवू शकतो.

परंतु *विचारांवर आणि संयमावर* पूर्ण नियंत्रण असते.

“हे असे का?” वगैरे प्रश्नांत अडकू नये. जे आहे, ते स्वीकारून चांगल्याप्रकारे जगणे.

कारण आनंद–दुःख हे सर्वांनाच येणार आहे. म्हणून इतरांना आधार देणे हे आपले कर्तव्य.

यश, वैभव—क्षणभंगुर. अहंकार टाळणे अत्यावश्यक.

आणि संधी मिळेल तेव्हा जग अधिक सुंदर करण्याचा प्रयत्न करणे.

ज्या मूलभूत तत्त्वांनी नवनारायण (निवृत्तीनाथ) कार्यरत होते, त्याच तत्त्वांनी ज्ञाननाथांनी नाथपंथ समाजात पुढे नेता. त्यामुळे—

• नाथपंथ आजही तितकाच सामर्थ्यशाली आहे
• सिद्धता पूर्वीसारखीच प्रखर आहे
• फक्त मार्ग समाजानुरूप बदलला आहे

या दैवी परिवर्तना समजून न घेता हठयोगाचा देखावा करणारे लोक स्वतःही चुकतात आणि इतरांनाही चुकीच्या मार्गावर नेतात.