विठ्ठलनाथांची विश्वनाथांना कार्याज्ञा

विठ्ठलनाथांना स्वतः बलजींनी आज्ञा देऊन नाथपंथाचे कार्य चित्रकूटच्या परंपरेत करण्याची आज्ञा केली होती. विठ्ठलनाथांनी समाधी घेण्यापूर्वी कार्याची आज्ञा विश्वनाथांना केली होती.

विठ्ठलनाथांच्या समोरच माधवनाथांचा जन्म झाला होता. परंतु पुढे बराच कालावधी काढायचा आहे हे लक्षांत घेऊन त्यांनी समाधी घेण्याचे ठरविले. समाधी घेण्यापूर्वी, पंथशिस्तीप्रमाणे, विठ्ठलनाथांनी कार्य अखंडपणे पुढे सुरू राहावे म्हणून विश्वनाथांची निवड केली व आपल्या नंतर पंथकार्य करण्याची आज्ञा त्यांना केली.

त्यांच्या नंतर माधवनाथ कार्य करतील असे विठ्ठलनाथांनी प्रमुख शिष्य मांडळींना सांगून ठेवले होते. आपली समाधीची वेळ आली आहे आणि माधवनाथांना कार्यासाठी योग्य होण्यासाठी अवधी लागेल — म्हणून कार्यखंड पडू नये म्हणून ही योजना त्यांनी केली.

विश्वनाथांनंतर माधवनाथच पंथकार्य करतील, ही योजना विठ्ठलनाथांनी पूर्वीच घट्ट करून ठेवली होती. म्हणजे विठ्ठलनाथ राहणार नाहीत, विश्वनाथ देखील राहणार नाहीत तरीही घटना अशा प्रकारे घडतील की माधवनाथांशिवाय दुसरा कोणीही गादीवर बसणार नाही.

किती विलक्षण योजना! भविष्यात घडणाऱ्या घटनांवर देखील नाथांचेच प्रभुत्व असते.

—

नाथपंथात गुरू आपल्या संकल्पशक्तीने गोष्टी करीत असतात. पंचमहाभूतांवर प्रभुत्त्व असल्यामुळे पुढे घडणाऱ्या घटना कशा घडाव्यात हे ते निश्चित करू शकतात. परंतु हे सर्व *काळ आणि परिस्थितीच्या अनुरूप* घडत असते.

विश्वनाथांनी आपले कार्य चित्रकूटवरूनच केले. ते विवाहित, गृहस्थाश्रमीच होते. त्यांच्या पत्नीचे नाव ठकूबाई होते. गादीवर बसण्यापूर्वीपासून त्यांचा नाथपंथावर अभ्यास होता. साधना, उपासना, पंथशिस्त — हे सर्व ते काटेकोरपणे करीत.

गादीवर बसल्यानंतर त्यांनी पंथाची सर्व कार्ये केली. परंतु त्यांना फक्त ५ वर्षे कार्य करण्याचा लाभ मिळाला. शके १७८६ साली त्यांनी समाधी घेतली.

त्यांच्या नंतर जवळजवळ एक वर्ष गादीवर कोणीच बसले नव्हते. दृष्य स्वरूपात गादी रिकामी असली तरी कार्य सतत सुरूच होते — हेच नाथपंथाचे सामर्थ्य.

—

नवनाथ हे साक्षात नारायणाचे पार्षद; काळदेखील त्यांचा दास. त्यांचे सामर्थ्य अतुलनीय आणि प्रखर. म्हणूनच उत्तरकालीन अवतार श्रीकृष्णांनी त्यांना पाचारण केले.

नाथपंथाची निर्मिती ही ब्रह्मांडनायकाची इच्छा. पंथ एवढा तेजस्वी झाला की महादेव व विष्णू यांनाही पंथकार्याचा मोह झाला आणि त्यांनी निवृत्तीनाथ व ज्ञाननाथ म्हणून अवतार घेतला.

यानंतर नाथपंथ एकमेवाद्वितीय आणि अतुलनीय राहणे स्वाभाविक होते.

—

चित्रकूटचे चैतन्य श्री योगाभ्यानंद माधवनाथ महाराज यांनी नाथपंथाचे परंपरागत कार्य करून अखंड गुरूपरंपरा कायम ठेवली.

माधवनाथांनी नंतर चित्रकूटचा त्याग केला. त्यांच्या जन्माचे व जीवनकथांचे तपशील पूर्वीच्या ग्रंथात असूनही त्याकडे दुर्लक्ष केले गेले. दिपप्रकाश ग्रंथ लिहिल्यानंतरही त्यांच्या पुढील कार्याचा उल्लेख फारसा नाही.

माधवनाथांनी सांगितलेल्या —

*“वर्षातून दोन वेळा देवगाव वारी करीत जा”*

— ह्या विधानाचे पालन बहुतेकांनी केले नाही.

तसेच माधवनाथांनी व्यंकटनाथांना पुढील सर्व अधिकार दिले, हेही त्यांच्या शिष्य–भक्तांनी मान्य केले नाही.

माधवनाथांनी समाधी घेण्यापूर्वी पंथ परंपरा व्यंकटनाथांवर सोपविली. नंतर नाथशक्तीपीठाधीश म्हणून श्री नरेंद्रनाथ महाराज कार्यरत झाले.

—

मल्हारदादा व मथुराबाई — हे माधवनाथांचे आई–वडील. मथुराबाई उज्जयनीला असताना एक दिव्य साधू त्यांच्या पूजास्थानी आले. त्यांनी तिच्या पदरात महादेव–पार्वती–नंदीची तांब्याची मूर्ती ठेवली आणि असे भविष्य सांगितले:

*“पाच मुले व एक कन्या होईल. दुसरे मूल अदृश्य होईल. तिसरे मूल अलौकिक व लोकोद्धारक असेल.”*

साधू तेथेच अदृश्य झाले. पुढे त्या भविष्याप्रमाणेच माधवनाथ जन्माला आले — शके १७७९ (इ. स. १८५७), गुढीपाडवा, चित्रकूट.

—

मथुराबाई पुढील मार्गदर्शनासाठी माधवाला घेऊन सटाणा येथे मामलेदार देवनाथ महाराजांना भेटायला गेल्या. देवनाथांनी माधवाची भेट होताच ओळखले:

*“हा उज्जयनीचा प्रसाद आहे. हा नाथपंथी आहे. एका मोठ्या गादीचा स्वामी आहे.”*

त्यानंतर त्यांनी मथुराबाईंना माधवाला चित्रकूट येथे नेण्यास सांगितले.

—

विठ्ठलनाथांनी समाधी घेण्यापूर्वी स्पष्ट सांगितले होते — “माधवनाथ हा माझाच अंश आहे. पुढे पंथकार्य हाच करेल.”

विश्वनाथ समाधी घेतल्यानंतर जवळजवळ एक वर्ष गादी रिकामी होती. शेवटी विश्वस्तांनी चिठ्ठी काढण्याची पद्धत ठेवली. त्या चिठ्ठीत माधवनाथांचे नाव आले आणि त्यांनाच गादीवर बसविण्यात आले — गुढीपाडव्याच्या दिवशी.

अशा प्रकारे मच्छिंद्रनाथ → गोरक्षनाथ → गहिनीनाथ → निवृत्तीनाथ → ज्ञाननाथ → विठ्ठलनाथ → माधवनाथ असा अखंड पंथपरंपरेचा प्रवाह चालू राहिला.