मी भक्त कसा आहे — एक प्रश्न

अलौकिक कार्य करणारे सत्पुरुष सद्भक्त कसे झाले, हे समजणे अत्यावश्यक आहे. नाथपंथातील गोरक्षनाथांच्या मार्गदर्शनात या प्रश्नाचे गूढ उत्तर दडलेले आहे. नाथपंथाची स्थापना ही खरं तर युगरचनेचाच एक भाग असून हा पंथ अत्यंत प्रभावशाली आहे. सर्व नाथ हे पंथाच्या धोरणानुसारच कार्यरत राहिले आहेत.

गोरक्षनाथांचा उल्लेख विशेष आहे. कनकगिरी येथे मच्छिंद्रनाथांनी त्यांना अनुग्रह देऊन—१४ विद्या, वेदशास्त्र, किमया, बावन्नवीर, रसायनविद्या, पंचमहाकाव्ये—यांत पारंगत केले. सर्व देवांचे दर्शन, श्रीराम, सूर्य, अष्टभैरव–मातृका यांचे वरदानही प्राप्त झाले.

वड्यासाठी गोरक्षनाथांनी डोळा काढून देणे आणि मच्छिंद्रनाथांनी तो सहज बसवून देणे—ही त्यांची परीक्षा होती. पुढे गोरक्षनाथ बंगालमधील हेलापट्टण येथे आले. अलख म्हणत भिक्षा मागताना ते जालिंदरनाथ ज्या ठिकाणी पुरले होते, त्या जागी पोहोचले. “अलख” या शब्दाने जालिंदरनाथांनी ओळख पटवून आदेश दिला.

गुरूबंधू असलेल्या मच्छिंद्रनाथ–जालिंदरनाथ यांच्या या लीलांमधून पंथातील गुरू–शिष्य परंपरेतील विलक्षण स्नेह आणि अलौकिक सामर्थ्य दिसते.

स्त्रीराज्यात गोरक्ष मृदंग वाजवीत असताना “चलो मच्छिंद्र गोरख आया” या स्वरांनी मच्छिंद्रनाथ दचकले. या गानातून त्यांना वैराग्य जागृत झाले. सामान्यतः गुरू शिष्याचे मन बदलतात, पण येथे शिष्याने गुरूंचे मन बदलले, हे नाथपंथाचे वैशिष्ट्य.

* मीननाथाला धुतल्यावर मृत्यू — आणि गोरक्षांनी पुन्हा जीवनदान * कृष्णागराचे हात–पाय राजाने कापले — मच्छिंद्र–गोरक्षांनी त्याला मागून घेतले * त्याला दीक्षा देऊन चौरंगीनाथ केले * चामुंडा देवीला त्याची सेवा करण्याची आज्ञा * चौरंगीनाथाला पुन्हा हात–पाय येणे * वीरभद्राशी युद्ध करून दानवांचा नाश

हे सर्व अशक्य वाटणारे कार्य नाथांनी सहज केले.

मच्छिंद्रनाथांच्या शरीराचे तुकडे एकत्र करून त्यात त्यांचा कायाप्रवेश घडविणे—हे तर दिव्यता, तपश्चर्या आणि अनंत सिद्धींचे उत्तम उदाहरण.

गोरक्षनाथांनी आपल्या शरीराचे संरक्षण चौरंगीनाथाकडे सोपवून सूक्ष्म देह धारण करणे, हेही तितकेच अद्वितीय. नाथपंथात यालाच म्हणतात— “अशक्य ते तुम्हा नाही नारायणा.”

जरी ज्या थोर विभूतींनी चमत्कार केले ते ईश्वरी कृपेने झाले, तरी त्यांचा पाया कर्म, तपश्चर्या, पुण्यसंचय यातच आहे.

कर्माशिवाय, प्रारब्ध तपासल्याशिवाय, गुरू कोणतेही कार्य घडू देत नाहीत. यासाठी प्रत्येक जीवाने कर्म करत राहणे आवश्यक आहे. कर्म करणाऱ्यालाच भक्त म्हणतात.

गोरक्षनाथांनी जीवनचरित्रावरून भक्तांचे तीन प्रकार सांगितले —

उत्तम भक्त होण्यासाठी साधना अशी असावी:

• इंद्रियांना विषयांचे ज्ञान होऊ द्यावे, पण आवड–निवड ठेवू नये
• सर्व चराचरात परमात्मा आहे अशी भावना ठेवावी
• भूक–तहान–श्रम–भय–लालसा यांचा त्रास नामस्मरणात लीन होताच कमी होतो
• विषयभोगांची इच्छा, वासना, आश्रम–जातीचा अभिमान टाळावा
• संपत्ती–शरीराबद्दल “हे माझे–ते दुसर्‍याचे” असा भेदभाव नसावा
• अंतःकरण सदैव भगवन्मय ठेवावे
• अगतिकतेने उच्चारलेले नामसुद्धा सोडू नये

• दुःखी–अज्ञानांवर कृपा करणारा
• भगवंताच्या भक्तांशी मैत्री करणारा
• भगवंताचा द्वेष करणाऱ्याची उपेक्षा करणारा
• भगवंतावर प्रेम करणारा

• फक्त मूर्तीपूजा करतो
• पण भक्तांवर किंवा इतरांवर प्रेम नसते

नाथपंथाला मिळालेले हे तेजस्वी, अद्वितीय सामर्थ्य आजही भक्तांच्या जीवनात अनुभूत होत आहे. अशा योगेश्वरानंदांच्या अनुभूतींनी भाविकांचे जीवन आजही कृतार्थ होत आहे.

गोरक्षनाथांचे मार्गदर्शन सांगते —

अलौकिक कार्य करण्यासाठी “उत्तम भक्त” होणे आवश्यक आहे. आणि उत्तम भक्त तोच — जो कर्म, साधना, समर्पण आणि विवेक यांचा संगम साधतो.