तीर्थक्षेत्र, देवस्थान यांचे माहात्म्य
भगवान दत्तात्रेय गुरुचरित्राच्या ४३व्या अध्यायातील उपदेशात दैनंदिन देवपूजा, विशेषतः शिवपूजेचे अनंत पुण्य, मनःशुद्धी आणि आत्मोन्नती यांचा महिमा स्पष्ट करतात. जीवनात भोग, क्लेश आणि अडथळे येत असले तरी सत्कर्मे आत्म्याला क्रमशः उन्नत करीत जातात; विविध योनींतील प्रवासातून जीव पुढे जातो, आणि सततच्या सद्गुणसंचयामुळे अखेरीस मोक्षप्राप्ती घडते. विशिष्ट तिथी, तीर्थक्षेत्रे आणि देवस्थानांचे महात्म्य अतुलनीय असून, मोठमोठे ऋषी–मुनीदेखील या पुण्यक्षेत्रांचे दर्शन, स्नान आणि यात्रेचे पालन करतात. कारण तीर्थक्षेत्रांचे सामर्थ्य कर्मशुद्धी घडवते, पापक्षालन करते आणि जीवाला उच्च मार्गावर नेते. ही तत्त्वे दत्तात्रेयांनी विमर्षण नावाच्या राजाची कथा सांगून अत्यंत प्रभावीपणे स्पष्ट केली आहेत.
किरातदेशात विमर्षण नावाचा राजा होता. तो पराक्रमी, शूर, परंतु अत्यंत हिंसक, मद्य–मांसप्रिय, अधार्मिक आणि कामवासनांनी ग्रासलेला होता. चारही वर्णातील स्त्रियांशी दुराचार करणे, अनाठायी हत्या करणे—हे त्याचे दैनंदिन वर्तन होते. पण या सर्व दोषांवर छाया टाकावी अशी त्याची एक विशेष बाब होती—तो अत्यंत उत्कट शिवभक्त होता. तो रोज नित्यनेमाने शिवपूजा, अर्चा, स्तवन, नृत्य आणि गायन करत असे. त्याची पत्नी कुमुद्वती बुद्धिमान आणि गुणवती होती. तिने एका दिवशी पतीला विचारले की सतत शिवभक्ती करूनही तुमच्या हातून इतकी पापकर्मे कशी घडतात? राजा उत्तर देतो की त्याला पूर्वजन्माचे स्मरण आहे, आणि ते स्मरण त्याच्या वर्तमान स्वभावाचा उगम स्पष्ट करते.
पूर्वजन्मी तो पंपानगरीतील एक कुत्रा होता. शिवरात्रीच्या दिवशी एका शिवमंदिरासमोर उभा असताना पूजा चालू होती. मंदिरातील एका सेवकाने काठीने हुसकावल्यावर त्या कुत्र्याने उजव्या बाजूने पळत जाऊन अनवधानाने शिवमंदिराची प्रदक्षिणा घातली. सेवकाने पुन्हा मारल्यावर त्याचा वर्मी घाव बसून तो तेथेच मरण पावला. शिवरात्रीचा उपवास, शिवदर्शन आणि प्रदक्षिणा हा सगळा पुण्यसंयोग त्याला अनाहूतपणे प्राप्त झाला. या पुण्यकर्मामुळेच पुढील जन्मी तो राजादेहीं जन्मला. तथापि, पशुयोनीतील काही दोष आणि प्रवृत्ती त्याच्याबरोबर आल्या असल्याने त्याच्या वर्तनात क्रौर्य आणि अधर्म टिकून राहिले.
कुमुद्वतीने स्वतःच्या गतजन्माबद्दल विचारले. राजा म्हणाला की ती मागील जन्मी एक कबुतरी होती. मांसाचा तुकडा तोंडात धरून उडताना ससाण्याने तिचा पाठलाग केला. जीव वाचवण्यासाठी तिने शिवमंदिराभोवती तीन प्रदक्षिणा घातल्या आणि शिखरावर बसली. दमछाक झाल्याने क्षणातच ससाण्याच्या हल्ल्यात ती मरण पावली. त्या प्रदक्षिणांच्या पुण्याने तिला या जन्मी राणीपद प्राप्त झाले. दोघांनी पुढील अनेक जन्मांचे युग्मस्वरूप स्मरण केले: सात जन्मांपर्यंत ते वेगवेगळ्या राजकुलांत जन्म घेतील, सातही जन्मी परस्पर विवाहबंधनात येतील, आणि सातव्या जन्मी राजा मोठी कीर्ती संपादून पुत्राला राज्य देईल, वनात जाऊन तपश्चर्या करील, अगस्ती ऋषींचे शरण घेईल, शिवदीक्षा स्वीकारेल आणि अखेरीस पत्नीसमवेत कैलासपद प्राप्त करील.
ही कथा सांगून श्रीगुरू विणकराला उपदेश करतात की स्थान-माहात्म्य, तिथी-माहात्म्य आणि तीर्थयात्रेचे पुण्य किती सखोल असते याची ही जिवंत साक्ष आहे. त्या कुत्र्याने अनवधानाने केलेल्या शिवमंदिरप्रदक्षिणा आणि शिवरात्रीच्या दिवशीचा उपवास—या दोन कृतींनी त्याची पशुयोनीतील मुक्तता, सात जन्मांचे राजवैभव आणि अखेरीस मोक्षप्राप्तीसाठीचा मार्ग निश्चित केला. कबुतरीने केलेल्या तीन प्रदक्षिणांनी तिलादेखील सात जन्मांचे राजपद आणि शेवटी मुक्ती दिली. यावरून हे स्पष्ट होते की विशिष्ट तिथी, तीर्थक्षेत्र आणि देवस्थान यांचे सामर्थ्य अनंत आहे. म्हणूनच सामान्य जनतेपासून ते महान तपस्वीपर्यंत सर्वजण तीर्थयात्रा करतात आणि देवदर्शन घेतात. भगवान दत्तात्रेयांचा थोडक्यात उपदेश असा—नित्य उपासना करा, सत्कर्म करत राहा, देवदर्शन घेत राहा, तीर्थयात्रा करत राहा; हेच जीवनशुद्धी, आत्मोन्नती आणि मोक्षमार्गाचे रहस्य आहे.