रेवणनाथांची शिकवणूक

योगेश्वरानंद रेवणनाथांचे आग्रहाचे प्रतिपादन आणि शिकवणूक कलियुगातील जीवासाठी अत्यंत महत्त्वाची आहे. रेवणनाथांनी पूर्वी मेलेली सहा मुले आणि आताचा मृत मुलगा असे सातही मुलांचे प्राण यमाकडून परत आणले, शंकराच्या दूतांशी आणि स्वतः शंकराशी युद्ध करून विष्णूंच्या माध्यमातून त्या सात जीवांना त्यांच्या पूर्वीच्या देहरूपात पुनर्जन्म दिला. याचा अर्थ त्यांनी पंचमहाभूतांवर, यमावर, शंकरावर आणि विष्णूंसह ब्रह्मांडातील सर्व तत्त्वांवर पूर्ण सत्ता असल्याचे दाखवून दिले. नवनाथांपैकी फक्त हे नऊ नाथच अशा अत्यंत अतर्क्य दिव्य शक्तींचे धारक आहेत. रेवणनाथांचे हे सामर्थ्य मानवी बुद्धीला प्रश्न निर्माण करणारे असले तरी पंथपरंपरेतील सत्य घटनांचे द्योतक आहे.

ज्या रेवणनाथांनी सरस्वती ब्राह्मणाच्या सातही मुलांचे प्राण वाचवले, तेच रेवणनाथ कलियुगातील सर्व लोकांसाठी स्वतःचा अनुभव आणि जीवनचरित्रावर आधारित अत्यंत मोलाची शिकवण देतात. हे योगेश्वरानंद पूर्वी चमसनारायण होते आणि अवतारी कार्य पूर्ण करून त्यांनी कलियुगातील जीवांना आत्मोन्नतीचा मार्ग दाखवला. त्यांचे स्पष्ट प्रतिपादन असे की, या जन्मात जीव मुक्त होईलच असे नाही; मुक्ती होईपर्यंत जन्म-मृत्यूची साखळी चालूच राहते. म्हणून सुखाच्या भ्रामक कल्पनेमागे धावण्यापेक्षा जीवाची उन्नती आणि अंतर्मुक्ती साधणे अधिक महत्त्वाचे आहे. त्यांनी मांडलेली तत्त्वे अंगीकारली तर जीवाचा प्रवास उन्नत होत जातो.

रेवणनाथ सांगतात की विराट पुरुषांच्या शरीरातूनच ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि क्षुद्र वर्णांची उत्पत्ती सत्त, रज आणि तम गुणांनुसार झाली आहे. तसेच त्यांच्या शरीरातूनच गृहस्थ, ब्रह्मचर्य, वानप्रस्थ आणि संन्यास हे चार आश्रम उत्पन्न झाले आहेत. जो मनुष्य त्या परमपित्या भगवंताचे भजन करीत नाही, त्यांच्या भक्तांचा अनादर करतो, तो वर्णाश्रम धर्मापासून च्युत होऊन अधोगतीला जातो. अनेक स्त्रिया आणि शूद्र भगवंतकथांपासून दूर राहतात; म्हणून त्यांना कथा, कीर्तन आणि नामसंकीर्तनाची सोय उपलब्ध करून देणे हा दया धर्म आहे.

ब्राह्मण, क्षत्रिय आणि वैश्य जरी वेदाध्यायी असले तरी ते कर्माच्या रहस्याकडे दुर्लक्ष करून अभिमान, आसक्ती आणि रजोगुणाने ग्रासलेले असतात. ते गोड वाणीने फुलून जातात, स्वर्गसुखाची वांझोटी कल्पना करतात आणि त्या गोड भाषणांच्या आहारी जातात. त्यांच्या संकल्पांना सीमा नसते; क्रोध सापासारखा असतो. असे ढोंगी लोक भगवंताच्या प्रिय भक्तांची आणि स्वतः ईश्वराचीही खिल्ली उडवतात. ते स्त्रीसहवास, विषयभोग आणि धनसंपत्तीला सुख मानून त्यातच गुरफटून जातात. ते पशुहिंसा करतात, मद्यपानाला वेदसंमत म्हणतात, पण वेदांचा खरा अर्थ जाणत नाहीत. अशा लोकांचा अंततः अधःपात निश्चित आहे.

वेद मद्य, मांस किंवा मैथुनाला प्रवृत्त करीत नाहीत; उलट लोकांच्या उच्छृंखल प्रवृत्तीवर नियंत्रण ठेवण्यासाठी नियमबद्ध चौकट देतात. सौत्रामणी यज्ञात मद्याचा वास घेण्याचीच व्यवस्था आहे, पिण्याची नाही. यज्ञात पशूचा केवळ *स्पर्श* सांगितला आहे, हत्या नव्हे. धर्मपत्नीबरोबर मैथुनही विषयभोगासाठी नव्हे तर संततीसाठी आहे. हे समजत नसल्याने लोक धनाचा उपयोग धर्मासाठी न करता विषयभोगासाठी करतात आणि आत्मविनाशाला जातात. आत्म्याचे खरे स्वरूप — की प्रत्येक शरीरामध्ये निवास करणारा आत्मा हा सर्वशक्तिमान श्रीहरीच आहे — हे न समजल्याने ते दुसऱ्यांचा द्वेष करतात आणि स्वतःचा नाश करतात.

जे लोक भगवंतापासून विन्मुख आहेत, ते परिश्रमाने मिळवलेले घर, पुत्र, मित्र, धनसंपत्ती सर्व सोडून शेवटी नरकात जातात. अज्ञानाला ज्ञान समजण्याच्या दुष्परिणामामुळे ते कधीच शांत होत नाहीत. काळ त्यांच्या मनोरथांना धुळीस मिळवतो आणि ते कृतकृत्य न होता नष्ट होतात. अशा विचारांचे चमसनारायण म्हणजे रेवणनाथ होते—अतुलनीय तेज, सामर्थ्य आणि कृपाछत्र लाभलेले योगेश्वर. त्यांचे सान्निध्य आजही भाविकांच्या जीवनाला कृतार्थ करते. कलियुगातील जीवाचा उद्धार आणि आत्मोन्नती हाच त्यांच्या उपदेशाचा मर्म आहे.