नाथपंथ हा सर्व पंथांना गुरुस्थानी

व्यंकटनाथ महाराजांचे चराचरावर असलेले सामर्थ्य सर्वश्रुत आहे. त्यांचे गुरु म्हणजे नरेंद्रांचे परमगुरु माधवनाथ महाराज. त्यांना चित्रकूटचे म्हटले जाते कारण त्यांनी प्रथम तेथे गादीवर विराजमान होऊन कार्य सुरू केले. कालांतराने कलियुगाच्या प्रभावामुळे संस्थांतील कर्मचारी आणि विश्वस्त यांच्या विचार, भाव आणि निष्ठेमध्ये बदल होत गेले. संस्थेला मिळणाऱ्या पैशांचा वैयक्तिक उपयोग कसा करावा याकडे सर्वांचे लक्ष गेले; स्वार्थाचा विचार प्राधान्याला आला. या प्रवृत्तीमुळे माधवनाथ महाराजांना चित्रकूटमध्ये अस्वस्थता जाणवू लागली आणि ईश्वरी संकेताप्रमाणे त्यांनी आपले कार्यक्षेत्र औरंगाबाद जिल्ह्यातील देवगाव रंगारी येथे हलवले.

माधवनाथ महाराज कार्य करीत असताना एक प्रसंग घडला. शिष्य मंडळी महाराजांना पाद्यपूजेसाठी विनवत होती आणि सर्वजण आपापल्या परीने आग्रह धरत होते. त्याच वेळी एक नवीन दांपत्य दर्शनासाठी आले. ते अनुग्रहित नव्हते; त्यांना केवळ एवढेच माहीत होते की गावात नाथपंथी सिद्ध महाराज आले आहेत. अपरिचित असल्याने ते सर्वांच्या मागे बसले. महाराजांची त्यांच्याशी दृष्टादृष्टी झाली आणि महाराजांनी खूण करून त्यांना बोलावले. दांपत्याला हा अनपेक्षित आनंद लाभला. महाराज म्हणाले, “उद्या सकाळी आठ वाजता आम्ही तुझ्या घरी येतो; तू घरी जा.” हा अनुग्रह मिळून ते आनंदाने घरी गेले; परंतु त्यांना आश्चर्य वाटले की त्यांनी नाव, पत्ता, काहीही सांगितले नव्हते आणि महाराजांनी ते विचारलेही नव्हते. या विचाराने ते रात्रीभर अस्वस्थ राहिले.

हे दांपत्य प्रत्यक्षात गजानन महाराजांचे शिष्य होते. त्यांच्या पत्नीला दिवस राहिले की तीन–चार महिन्यांनी गर्भपात होत असे. त्यांनी व्यथा गजानन महाराजांना सांगितल्यावर महाराजांनी तिच्या ओटीत नारळ ठेवून आश्वासन दिले की आता मुलगा होईल. त्यांच्या आशीर्वादाप्रमाणे यावेळी गर्भ सातव्या महिन्यापर्यंत सुरक्षित राहिला. याच काळात त्यांना नाथपंथी सिद्ध महाराज गावात आल्याचे समजले आणि ते माधवनाथ महाराजांच्या दर्शनासाठी गेले.

दुसऱ्या दिवशी बरोबर आठ वाजता माधवनाथ महाराज त्या दांपत्याच्या घरी पोहोचले. नाव, गाव, पत्ता—काहीही माहिती नसताना महाराजांनी दिलेल्या वेळेस तेथे पोहोचणे हेच त्यांच्या सिद्धतेचे द्योतक होते. पाद्यपूजेनंतर महाराज म्हणाले, “चल, वरच्या खोलीत जायचे आहे.” यजमान म्हणाला ती खोली अडगळीची, वर्षानुवर्षे बंद आणि स्वच्छ नसलेली आहे. महाराजांनी आग्रह केला. खोली उघडल्यावर ते निर्धाराने आत गेले आणि भिंतीतील लाकडी खुंटी हातात धरून हलवली व म्हणाले, “आमचे काम झाले.” त्यानंतर पूजा झाल्यावर महाराज निघून गेले.

दुसऱ्या दिवशी त्या दांपत्याला धक्का बसला—पत्नीचा पुन्हा गर्भपात झाला होता. त्यांना विवंचना झाली: माधवनाथ महाराजांकडे गेलो म्हणून हे झाले का? आणि गजानन महाराजांना कोणत्या तोंडाने भेटावे? अखेर ते गजानन महाराजांकडे गेले आणि क्षमायाचना करून घटना सांगितली. ते म्हणाले, “आमच्या नशिबात मूल नाही; आपण दिलेला आशीर्वादही फळला नाही.” यावर गजानन महाराजांनी उत्तर दिले: “माधवनाथ महाराज हमारे बड़े भाई हैं! वो जैसा चाहते वैसा ही होगा; हम कुछ नहीं कर सकते. उनके दर्शन कर उनके कृपा की मांग करो.”

दांपत्य माधवनाथ महाराजांकडे गेले आणि गजानन महाराजांनी सांगितलेला निरोप दिला. तेव्हा माधवनाथ महाराज म्हणाले, “गजानन महाराजांनी तुला आशीर्वाद दिला आणि प्रसादही दिला; परंतु आम्ही पाहिले की हा मुलगा जन्माला आला असता तर तो केवळ बारा दिवसच जिवंत राहिला असता. आशीर्वाद दीर्घकाळ टिकणार नव्हता; म्हणूनच आम्ही हस्तक्षेप केला. आता आम्ही नवीन योजना केली आहे; तुम्हाला मुलगा होईल आणि तो दीर्घायुषी राहील.” त्यांनी सांगितले की वरच्या खोलीत जाऊन त्यांनी त्या दुष्टशक्तीचे मूळ नष्ट केले; त्याचा परिणाम म्हणून गर्भपात झाला. “तुम्हाला आता काही त्रास होणार नाही; मुलगा होईल,” असे त्यांनी ठामपणे सांगितले. पुढे तसेच घडले—दिवस राहिले, डिलिव्हरी सुखरूप झाली आणि आई-बाळ दोघांची तब्येत उत्तम राहिली.

मागील लेखात आपण पाहिले की देवदेवतांना कार्याच्या आणि सामर्थ्याच्या मर्यादा असतात. सद्गुरूही समान असले तरी त्यांच्या कार्यक्षेत्रांमध्ये आणि योजनांमध्ये मर्यादा असतात. नाथपंथाची जडणघडण ब्रह्मा, विष्णु, महेश, भगवान दत्तात्रेय आणि स्वामी मच्छिंद्रनाथ यांनी एकत्रितपणे केली. त्यामुळे ही योजना अद्वितीय आणि प्रभावी झाली. स्वयं शंकर आणि विष्णू यांनीही या पंथात शिष्याच्या शिष्याचे दास्यत्व पत्करून अवतार धारण करावा, असे घोषित केले. त्यामुळे नाथपंथ सर्व पंथांना गुरुस्थानी आहे. याचा अर्थ, सृष्टीतील कोणतेही सद्गुरु, त्यांचे शिष्य आणि त्यांच्या परंपरा—सर्वांवर नाथपंथीय महाराजांचा दैवी अधिकार असतो. ते आध्यात्मिक नियमांच्या आधारे इच्छित बदल करू शकतात; परंतु हा अधिकार फक्त आध्यात्मिक कार्यासाठीच वापरला जातो. स्वार्थ, प्रदर्शन किंवा पदस्पर्धा यासाठी नव्हे.

देवतांप्रमाणेच आध्यात्मिक सामर्थ्यालाही मर्यादा आहेत. साधकाने आपल्या योग, धारणाशक्ती आणि अंतःकरणशुद्धीप्रमाणे प्रगती साधावी. जेवढ्या उंचीपर्यंत गुरु नेतील, त्यापुढील टप्प्यासाठी दत्तात्रेय स्वतः मार्गदर्शन करतात. आध्यात्मिक उन्नती ही अखंड प्रयत्नांची प्रक्रिया आहे—“मंजिल पे पहुंचा तो मंजिल बढ़ा दी” या तत्त्वाप्रमाणे. जसे शिक्षणात एक वर्ग पार करून पुढील वर्गात जावे लागते, तसे आध्यात्मातही टप्प्याटप्प्याने उन्नती घडते.

नाव, गाव माहीत नसताना त्या दांपत्याच्या घरी पोहोचणे, गर्भपाताचे मूळ कारण अचूक ओळखणे, दुष्टशक्ती नष्ट करून नवीन योजना निश्चित करणे, तसेच दुसऱ्या गुरूंच्या आशीर्वादात आवश्यक बदल करणे—ही नाथपंथीय सिद्धांचे अद्वितीय सामर्थ्य दर्शवणारी घटना आहे. यावरून हे स्पष्ट होते की नाथपंथीय गुरुंच्या कार्यावर सतत पंथस्वामींचे लक्ष असते आणि सृष्टीतील आध्यात्मिक समतोल राखणे ही त्यांची मूलभूत जबाबदारी आहे.