नाथपंथ सृष्टी निर्मितीचाच भाग

गुरुचरित्र मधील सर्व कथानक, तत्वज्ञान आणि सांगितलेल्या गोष्टी या भगवान दत्तात्रेय, गुरु आणि सद्गुरूंशी संबंधित आहेत. गुरुचरित्र हा कोणत्याही एकाच पंथाचा ग्रंथ नाही. समाजात दत्त पंथ आणि नाथपंथ हे दोन्ही कार्यरत असून या दोन्ही पंथांचे आराध्य दैवत भगवान दत्तात्रेय आहेत.

नाथपंथ कसा वेगळा आहे हे समजण्यासाठी पुढील माहिती आवश्यक आहे. सृष्टी रचनेचे कार्य झाल्यावर ब्रह्मदेवाने प्रत्येक युगप्रमुखाला पाचारण केले. चारही युगांचे स्वरूप पाहता, सृष्टी रचनेतील दोष लक्षात आल्यावर विशेषतः कलियुगातील जनजीवनात अधिक लक्ष देण्याची गरज भासली.

सृष्टी घडून गेल्याने कलियुगात बदल करणे शक्य नव्हते. म्हणून ब्रह्मा, विष्णु आणि महेश यांनी एकत्र येऊन ब्रह्मांडातील महत्त्वाच्या शक्ती—नवनारायण—यांच्या आधाराने कलियुगाच्या घटनेत बदल घडवण्याचा प्रयत्न केला. युगपरिवर्तन अशक्य असल्याने पूर्ण बदल शक्य नव्हता. त्यामुळेच हे स्पष्ट होते की नाथपंथाची योजना ही युगनिर्मितीचाच अविभाज्य भाग आहे. कलियुगाला जितके महत्त्व आहे तितकेच महत्त्व नाथपंथालाही आहे.

नाथपंथामुळे सर्व युगांना आधार मिळाला. ज्यांच्या सामर्थ्यावर त्रिभुवन टिकून आहे त्या नवनारायणांनी या पंथाची सुरुवात केली. त्यामुळे हा पंथ सृष्टी निर्मात्यांनी स्थापन केलेला आहे. पंथाची पद्धती, सिद्धांत, सिद्धता, उपचार पद्धती, देवदेवतांची आश्वासने, फलश्रुती यांमुळे हा पंथ प्रभावशाली आणि शिस्तबद्ध झाला.

भूत, प्रेत, पिशाच, डाकिणी, शंखिणी, यक्षिणी आदी सर्व शक्ती नाथपंथीयांना वश होत्या. संपूर्ण ब्रह्मांडावर त्यांचे अधिपत्य होते. त्यामुळे हा कडक व शिस्तबद्ध पंथ आहे. येथे केवळ गुरूपरंपरा कार्य करते. प्रत्येक कार्यकर्त्याला गुरूंच्या सान्निध्यात, सेवेत आणि शिस्तीत राहावे लागते. पंथ कार्यावर परमगुरूंचे नियंत्रण असते.

गुरूंनी सांगितलेल्या कर्मकांडाला विशेष महत्त्व आहे. त्यामुळे कर्माची फलश्रुती त्वरीत मिळते. अशक्य वाटणाऱ्या गोष्टी सहज साध्य होतात. माणसाच्या जीवनातील आधिदैविक, आधिभौतिक, आध्यात्मिक तापा सहज घालविता येतात. जन्मकुंडलीतील ग्रहदोष, अरिष्ट, नक्षत्रदोष किंवा अन्य कोणतेही दोष, शरीरातील रोग, पीडा, मृत्यु–अपमृत्यु घालविणे—हे सर्व नाथपंथ सहज करू शकतो.

कोणत्याही प्रकारचे शत्रू, जारण–मारण, परविद्या यांपासून संरक्षण, व्यवसायातील किंवा विद्यार्जनातील अडथळे दूर करणे, मनस्थैर्य, सामाजिक स्थैर्य, आध्यात्मिक उन्नती देणे—हे सर्व या पंथात शक्य आहे.

कुलातील कोणत्याही प्रकारच्या बाधा, पितृदोष, कालसर्पदोष, ग्रहग्रहण दोष, चांडाल दोष—हे सर्व नाथपंथीय दूर करू शकतात. विवाह, यश, कीर्ती, धनधान्य, वास्तुदोष निवारण, सुसंवाद, मैत्रीपूर्ण संबंध निर्माण करणे—ही सर्व कार्ये पंथीय सहज करतात. फक्त योग्य कर्म आवश्यक असते.

नवनाथांच्या संपूर्ण ग्रंथावरून दिसते की नवनाथ जंगलात नसून समाजाच्या सिमेवर—गुहेत, आडजागी—राहूनच नित्यकर्म करीत. त्यांचे सर्व कार्य समाजासाठी होत असे.

नाथपंथाची स्थापना ब्रह्मा, विष्णु, महेश यांनी स्वतः केली. इतर कोणत्याही पंथाला अशी ईश्वरी उत्पत्ती नाही. कलियुगातील दोष दूर करण्यासाठी नाथपंथाची योजना करण्यात आली. त्यामुळे हा पंथ सृष्टीनिर्मितीचा भाग आहे, जे इतर पंथांबाबत लागू होत नाही.

पंचमहाभूतांवर प्रभुत्व, प्रारब्ध–संचितात बदल करण्याचा अधिकार—हे नाथपंथात दिसते. इतर पंथांची मर्यादा असली तरी सर्व पंथांनी नाथपंथाला गुरुस्थानी मानले आहे.

अनेक पंथ उपासना मार्गाचे प्रतिनिधित्व करतात, परंतु नाथपंथाने संपूर्ण सूर्यमंडल, नक्षत्र, पृथ्वी, आप, तेज, वायू, आकाश यांचा विचार करून मानवजीवनाशी त्यांचा संबंध स्पष्ट केला आहे.

नाथपंथ हे केवळ एका गटासाठी नसून संपूर्ण मानवजातीसाठी आहे. याचा संबंध सृष्टी, युगघटना, जीवनमान आणि दैनंदिन जीवनाशी जोडलेला आहे.

ईश्वरावरील अनास्था, सत्प्रवृत्तीतील अडथळे, सुखी आयुष्याची दिशा, कलियुगातील दुष्परिणाम—या सर्वांबाबत मार्गदर्शन करणे हा पंथाचा विषय आहे. राजकारण किंवा शासन चालविणे हे पंथाचे काम नसले तरी राजा चुकीचा वागत असल्यास नाथांनी त्याची दखल घेतली आहे.

नाथपंथ कार्यात भगवान दत्तात्रेय स्वतः लक्ष घालतात. दत्त संप्रदायातील संतही कार्यरत असतात. नाथपंथाचे कार्य करण्यासाठी नवीन गुरूंची निवड आजही दत्तात्रेय स्वतः करतात. शिष्याची परीक्षा घेऊनच पुढील गुरुपद सोपविले जाते.

या सर्व गोष्टींवरून नाथपंथाचे महत्त्व आणि वैशिष्ट्य स्पष्ट होते.