नाथपंथी उपासनेने दगडाच्या मूर्ती बदल

नाथपंथ हा इतर भक्तिपंथांसारखा नसून सृष्टी निर्मितीचाच एक भाग आहे असे मागील लेखात स्पष्ट केले होते. या पंथाची सुरुवात भगवान शंकर, विष्णू आणि ब्रह्मदेव यांनी मिळून योजली. पंथाचे स्वामी भगवान दत्तात्रेय असून त्यांनीच नाथपंथाची सुरुवात केली. दत्तात्रेय हे सर्व देवांचे आणि संपूर्ण ब्रह्मांडाचे आध्यात्मिक मार्गदर्शक आहेत. सृष्टीच्या नियमांत हवा तो बदल करण्याचा अधिकार केवळ त्यांच्याकडे आहे. भगवान दत्तात्रेयांनी मच्छिंद्रनाथांना अनुग्रह देऊन नाथपंथ कार्य कलियुगभर चालू राहण्याची आज्ञा केली. तिथून हा पंथ नवनारायणांनी विकसित केला; हे नवनारायण अयोनी संबंधातून प्रकट झाले. नवनाथांनी कार्यभाग संपण्यापूर्वी नाथपंथाची योजना संपूर्ण बनवून पुढे कुटुंबपरंपरेतून जन्मणाऱ्या साधू-संतांवर सोपविली. नवनारायणानंतरचा कालावधी हा जरी पार्षदांचा काल नसला तरी पंथाची योजना, उद्देश, सामर्थ्य यांत किंचितही बदल झाला नाही. पूर्वी जे सामर्थ्य नवनाथांना होते तेच सामर्थ्य पुढे योनि संबंधातून आलेल्या नाथगुरूंना प्राप्त झाले. त्यामुळे आजही नाथपंथात कार्य करणाऱ्या गुरूंना संपूर्ण पंथाचे पाठबळ आहे आणि पंथाचे अघटित, अलौकिक कार्य पूर्वीसारखेच घडत राहते. भगवान कृष्णांनी द्वापारयुग समाप्त करण्याIपूर्वीच नाथपंथाला अस्तित्वात आणले होते आणि त्यांनी जाहीर केले होते की जेव्हा नाथपंथीय कोणत्याही देवळात दर्शनासाठी जातील, तेव्हा त्या देवतेची मूर्ती बाजूला होऊन देव स्वतः नाथांचे स्वागत करण्यासाठी प्रकट होईल.

मंदिरातील देवमूर्ती पाषाण किंवा इतर भौतिक घटकांपासून बनविलेली असते. प्राणप्रतिष्ठेनंतर मूर्तीमध्ये कोणताही फेरफार शक्य नसतो. मूर्ती रूपांतरित करणे म्हणजे पृथ्वी तत्वाचा स्थायीभाव बदलणे, ज्यासाठी पंचमहाभूतांना क्षणात काम करावे लागते. देवतेला सजीव देह धारण करायचा असेल तर पाचही तत्वांमध्ये तात्काळ परिणाम होणे आवश्यक आहे. हा बदल ब्रह्मा, विष्णू किंवा महेश करू शकत नाहीत—हेच ब्रह्मांडाचे तत्त्व आहे. परंतु भगवान दत्तात्रेय आपल्या इच्छेनुसार हे करू शकतात. त्यांनी हे सामर्थ्य नाथपंथाच्या कार्यात, नाथगुरूंच्या उपासनेत ठेवले आहे. नाथपंथीयांच्या उपस्थितीने किंवा त्यांच्या उपासनेने मूर्तीच्या स्वरूपात क्षणार्धात बदल घडणे हे याचेच द्योतक आहे.

औरंगाबादमधील राममंदिरात एक अद्भुत अनुभव घडला. नरेंद्रनाथ महाराज आपल्या शिष्यांसह तेथे गेले होते. मंदिरेत प्रवेश करण्यापूर्वी त्यांनी आपल्या गुरूंचे स्मरण केले आणि “आपल्यामुळे रामदर्शन होत आहे” असे भावपूर्वक प्रार्थना केली. दर्शनासाठी परवानगी विनवून त्यांनी नमस्कार केला. नमस्कार केल्यानंतर आत प्रवेश करीताच त्यांनी पाहिले की मूर्ती नसून प्रत्यक्ष प्रभू श्रीराम हसतमुखाने त्यांचे स्वागत करत उभे होते. फोटो काढला असता सर्व मूर्त्यांच्या चेहऱ्यावर दिव्य हास्य, आनंद आणि कोमल भाव स्पष्ट दिसत होते, जे प्रारंभीच्या स्थापनेतील फोटोंमध्ये नव्हते. पाषाणाच्या मूर्ती कायमस्वरूप बदलल्या गेल्याचे हे प्रमाण सर्वांनी पाहिले. त्याच मंदिरात भजनावेळी जेव्हा भक्तीभाव वाढला, तेव्हा मंदिरातील टांगलेल्या घंटा आपोआप झोके घेऊ लागल्या. काहींनी त्यांना थांबवले, पण काही क्षणांनी त्या पुन्हा हलू लागल्या. भजन पूर्ण होईपर्यंत घंटांचा हा स्पंदनात्मक, दैवी हलका झोका चालूच होता. प्रभू रामचंद्रांनी अनेक तर्‍हेने आपली उपस्थिती दर्शविल्याचे सर्वांनाच जाणवले. हेच कृष्णाने सांगितलेल्या नाथपंथीयांच्या अधिष्ठानाचे सत्य रूप आहे.

हिमालयातील अनुसूया आश्रमातही असेच विलक्षण अनुभव घडले. नरेंद्रनाथ महाराज आपल्या शिष्यांसह तेथे गेले. ते सर्वांचे पूर्ण अपरिचित होते. मंदिरात अनुष्ठान करण्याची परवानगी कठीणतेने मिळाली आणि ते देवीच्या मूर्तीपासून तब्बल ३० फूट दूर बसविले गेले. काही दिवसांनी नेहमीचे दर्शनार्थी पुजाऱ्याला विचारू लागले, “क्या आपने अनुसूयामाता की नयी मूर्ती लगवायी है?” पुजारी चकित झाला; मूर्ती तर जुनीच होती. परंतु सर्वजण एकाच प्रश्नाने त्याला विचार करू लागले. त्यावेळी त्याच्या लक्षात आले की नरेंद्रनाथ महाराजांनी अनुष्ठान सुरू केल्यापासूनच मूर्तीच्या तेजात, भावात बदल दिसू लागले आहेत. नाथपंथीय उपासनेने मूर्तीचे स्वरूप बदलणे हे त्याला स्पष्ट उमगले आणि त्याने संपूर्ण मंदिरच त्यांच्यासाठी खुले केले. अत्यंत प्राचीन पाषाणातदेखील केवळ उपासनेने इतका मोठा बदल होतो हे पाहून तेथील सर्वजण अचंबित झाले.

हे सर्व अनुभव दर्शवतात की नाथपंथाचे सामर्थ्य केवळ अलौकिक नव्हे तर सृष्टिनिर्मितीशी निगडित आहे. पंचमहाभूतांच्या पातळीवर बदल घडवून मूर्तीचे स्वरूप बदलणे आणि देवतेची साक्षात प्रकट उपस्थिती घडवणे हे या पंथाचे अचाट सामर्थ्य आहे. ही अनुभूती तेव्हाच मिळते जेव्हा साधक सात्त्विक, सत्प्रवृत्त, सदाचारी असतो आणि गुरूंनी सांगितलेल्या कर्मांवर पूर्ण विश्वास ठेवून उपासना करतो. नाथपंथाच्या कृपेने भक्तीमय अंतःकरणाने जीवन विकसित करण्याचे दुर्मिळ भाग्य साधकाला प्राप्त होते.