मेल्यानंतरहि आत्म्यावर गुरूंचीच सत्ता
रेवणनाथांनी आपल्या शिष्यांना कठोर ताकीद देऊन, शंकराच्या दूतांशी आणि स्वतः शंकराशी युद्ध केले व विष्णूकडून मेलेले सात जीव परत आणले. विष्णूनं सांगितल्याप्रमाणे त्या सात जीवांना पूर्वीच्या देहरूपात पुनर्जीवित करण्याचे कार्य रेवणनाथांनी सहजतेने केले. पंचमहाभूतांची आणि ब्रह्मांडाची सर्व तत्त्वे बाजूला सारून, त्या मुलांचे प्रारब्ध बदलून, त्यांना पूर्वीच्या देहासकट जिवंत करणे — हे सामान्य बुद्धीने विचार करता अशक्य वाटणारे कार्य असूनही, पंचमहाभूतांवर प्रभुत्व असल्यास ते सहज शक्य होते.
देह हे पंचमहाभूतांनी बनलेले असतात, आणि जेव्हा कोणी अवतार धारण करतो, त्यालाही याच पंचमहाभूतांच्या साहाय्याने देह प्राप्त होतो.
युद्धानंतर विष्णूशी संवाद करताना, विष्णूंनी स्पष्ट सांगितले— “मी तुला ते जीव देतो; पण त्यांना पूर्वीचा देह आणि त्यांचेच प्रारब्ध देण्याचे कार्य तुलाच करावे लागेल.”
यावरून स्पष्ट होते: जीव मरण पावला तरी आत्मा नष्ट होत नाही. आत्मा ब्रह्मांडीय तत्त्वांनुसार योग्य वेळ साधून, योग्य योनीत शरीर धारण करतो.
परंतु — या प्रक्रियेत बदल करण्याचे सामर्थ्य केवळ सद्गुरूंमध्ये असते.
ब्रह्मा–विष्णू–महेश यांच्या कार्यमर्यादा आहेत — *उत्पत्ती, स्थिती, लय.* त्या तत्त्वांपलीकडे ते जाऊ शकत नाहीत. परंतु भगवान दत्तात्रेय, जे संपूर्ण ब्रह्मांडाचे आध्यात्मिक गुरु आहेत, त्यांना जीवन–मरणाच्या चक्रात बदल घडविण्याची अनिर्बंध सत्ता आहे.
हीच संपूर्ण सत्ता दत्तात्रेयांनी नवनाथांना दिली आहे. नवनाथांना पंचमहाभूतांवर व त्रिभुवनावर प्रभुत्व आहे. म्हणून असे कार्य त्यांच्या सामर्थ्यात येते.
सामान्य समज — माणूस मेल्यावर त्याचे कर्मभाग संपतो. परंतु रेवणनाथांनी उत्पत्ती–स्थिती–लय या मर्यादेपलीकडे जाऊन मेलेली सहा मुले आणि नुकताच मृत्यू झालेला सातवा मुलगा— हे सर्व *पुनर्जन्म न देता*, त्याच देहाने जिवंत केले.
हे सहजतेने घडवून दाखवणे म्हणजेच दत्तात्रेय–नाथसंप्रदायाचे अद्वितीय सामर्थ्य.
यावरून हे स्पष्ट होते— नाथांचे प्रभुत्व केवळ जिवंत भक्तांवर नाही; मृत जीवांवरही असते. ब्रह्मा–विष्णू–महेश यांच्या कार्यक्षेत्रातून बाहेर गेलेल्या जीवांचाही जीवकार्यासाठी आवश्यक असेल तर उपयोग नाथ करू शकतात.
परंतु हा उपयोग स्वार्थाने, प्रदर्शनासाठी, अहंकाराने केला जात नाही; तो केवळ भक्तहितासाठी असतो.
नवनाथांनी आपले कार्यावतार संपल्यावर गृहस्थाश्रमातून कार्य करणाऱ्या निवडक सद्गुरूंना कार्यभार सोपविला. व्यंकटनाथ महाराज हे मच्छिंद्रनाथांपासून आलेले पंधरावे नाथ होते. त्यांच्या जीवनातही नवनाथांच्या काळातीलच अनेक अलौकिक घटना शिष्यांनी प्रत्यक्ष अनुभवल्या आहेत.
पृथ्वी, आप, तेज, वायु, आकाश — या पंचमहाभूतांवर त्यांचे प्रभुत्व होते. म्हणून ते इच्छेनुसार देह निर्माण करू शकत आणि इच्छा तशी झाल्यावर तो देह त्वरित पंचमहाभूतात विलीनही करू शकत.
ज्ञानदेवांनीही (ज्ञाननाथ — पाचवे नाथ) रेड्याला सात रेषा ओलांडून, त्याचा पूर्वजन्मातील वेदाभ्यास जागृत करून वेद म्हणायला लावले. या उदाहरणावरूनही स्पष्ट होते—
मृत जीव जिथे कुठे असेल, ज्या योनीत असेल, किंवा योनी धारण करायची असेल, तरीही त्याला ब्रह्मांडातून परत आणून इच्छित कर्म करवून घेणे नाथांच्या सामर्थ्यात आहे.
जीव मुक्त होत नाही तोपर्यंत हे सर्व शक्य आहे.