ब्रम्हांडनायक गुरु घडवितात
खरं तर गुरू–शिष्याचा संबंध हा केवळ *एकांतातलाच* असतो. गुरू आणि शिष्य एकमेकांशी समरस होतील, एकमेकाला पूर्णपणे समजून घेतील— ही स्थिती त्यांच्या सहवासातून, अंतर्गत साधनेतून आणि एकांतातील संवादातूनच घडते.
प्रत्यक्ष जीवनात पती–पत्नी अखंड सहवासाने विचाराने–कृतीने समरस होतात. नवरा जे बोलतो, तेच पत्नी बोलते; पत्नी जे विचार मांडते, तोच विचार नवरा व्यक्त करतो. गुरू–शिष्यांतील समरसता याहून कितीतरी सूक्ष्म आणि अनेक पटीने खोल असते.
शिष्य कुठेही असो—एकांतात जाताच तो आपोआप गुरूंशी समरस होतो. कोणत्या शिष्यामध्ये कशी आणि किती प्रगती घडवायची, कोणाला कोणत्या पातळीवर नेऊन उभे करायचे— हे गुरूच ठरवतात, आणि त्यानुसार परिवर्तन घडवतात.
शिष्य गुरूंना हवा तसा घडला की गुरू स्वतःहून त्याला गुरुपदी बसवतात. हा निर्णय *एकांतातील* असतो; गुरूबंधू, भक्त, समाज—यांना याची माहिती देण्याची सक्ती नसते, आणि पंथाचीही अशी पद्धत नाही.
सर्वांना सांगून, चर्चा करून, सहमती घेऊन निर्णय घेणे ही *सामाजिक पद्धत* आहे; पण गुरूकार्याचा संबंध सामाजिक रूढींशी नसतो. गुरूंचा संबंध हा *परंपरेशी—परमगुरू, परात्पर गुरू, अखंड गुरुशृंखलेशी* असतो.
शिष्य, गुरुबंधू, भक्त, सामान्य लोक— यांच्या मतांशी गुरूंचा निर्णय बांधलेला नसतो.
लोकांची मनोवृत्ती, भावना, कृती हे त्यांचे व्यक्तिगत गुण–दोष असतात. ते पूर्ण विकसित नसतात म्हणूनच गुरू त्यांना पंथकार्य देत नाहीत. गुरूपदी गेलेला शिष्य हा परंपरेच्या सामर्थ्याने कार्य करतो— त्यासाठी कोणा शिफारशीची आवश्यकता नसते.
नाथपंथात पुढील गुरू ठरविण्याचा निर्णय हा भगवान दत्तात्रेयांचाच असतो.
ज्यांना गुरू साधनेसाठी ठेवतात—ते फक्त *साधनेच्या प्रक्रियेत* असतात. त्यांचा पंथकार्याशी किंवा ब्रह्मांडातील कार्ययोजनेशी काही संबंध नसतो. हे अनुभवनिर्भर ज्ञान आहे—याची अनुभूती मिळाली कीच शिष्य गुरुपदी पोहोचतो.
मूळात गुरू–शिष्य नाते पूर्णपणे एकांतातील आहे.
शिष्य म्हणतो : “मी गुरूंशी एकरूप आहे”—ही त्याची घोषणा; परंतु तिचा अर्थ तेव्हाच प्रत्यक्ष सिद्ध होतो, जेव्हा गुरू म्हणतात : “तू आणि मी एकच आहोत.”
फक्त शिष्य जाहीर करतो म्हणून सिद्धत्व येत नाही.
समारंभ करून, सर्वांसमोर शिष्याला गादीवर बसवणे— ही लोकांची *कल्पना* आहे; पंथाची पद्धत नाही.
गुरूंनी कोणाला गादीवर बसवावे—हा पूर्णतः परंपरेचा निर्णय. भक्त–शिष्यांच्या भावनांचा मान ठेवण्यासाठी जाहीरपणे समारंभ करावा— अशी लोकांची अपेक्षा असते; पण पंथकार्य हा सामाजिक कार्यक्रम नसून ब्रह्मांडीय क्रम आहे.
नाथपंथाचे काम लोकमत, बहुमत, भावना किंवा सामाजिक परंपरेवर अवलंबून नसते. लोक बहिष्कार टाकला तरी पंथकार्याला फरक पडत नाही.
हा पंथ भगवान शंकर, भगवान विष्णू, भगवान दत्तात्रेय आणि स्वामी मच्छिंद्रनाथ यांनी निर्माण केलेला आहे.
कलियुगातील दुष्प्रवृत्ती, मतीभ्रष्टता, अधर्म यावर मात करण्यासाठी, सज्जनांचे रक्षण आणि भक्तांची अध्यात्मिक उन्नती— हेच नाथपंथाचे उद्दिष्ट.
पंथ समाजासाठी, तुष्टीसाठी, लोकप्रियतेसाठी नाही; ज्यांना लाभ घ्यायचा, त्यांच्यासाठी मार्ग आहे; ज्यांना नाही, त्यांच्यासोबत पंथाचा संबंधही नाही.
पंथाला बाधा आणण्याचा विचार कोणी केला तर त्या शक्ती स्वतःच ठरवितात— त्यांच्यासमोर कोणी काही करू शकत नाही.
नाथपंथात गुरू–शिष्य नाते एकांतातले असते. व्यक्तिगत आत्म्याशी संपर्क साधून स्थित्यंतर घडविणे— हे गुरू एकांतातच करतात. अनुग्रह देणे—हेही एकांतातीलच.
लाऊडस्पीकर लावून मोठ्या जनसमुदायाला शिष्यत्त्व देणे— ही पद्धत नाथपंथात कधीच नव्हती.
शिष्यत्त्व एकांतातच मिळते.
गुरूंना योग्य वाटे तसे मार्गदर्शन सर्वांसमोरही करता येते, परंतु *अनुग्रह—एकांताचा विषय* आहे.
भक्तजन गुरूंकडे आपले प्रश्न सोडविण्यासाठी येतात; त्यांना अध्यात्मिक उन्नती सुचत नाही. त्यांच्या मनात आर्थिक, कौटुंबिक, सामाजिक समस्याच असतात. अशा मनःस्थितीत गुरूंचे स्वरूप ओळखणे अवघड असते.
गुरू आपल्या संकेताने काम करतात. सांगावे किंवा न सांगावे—हा पंथाचा विषय आहे. शिष्य–गुरू नाते दृढ व्हायला वेळ लागतो; गुरूकार्य हा विषय शिष्य–भक्तांच्या कल्पनेच्या खूप बाहेरचा आहे.
लोक मात्र अहंकाराने, हट्टाने, मतांवर ठाम राहून विनाकारण वादंग निर्माण करतात. हे प्रश्न गुरूकार्याशी संबंधित नसतात.
साधकाचे काम—साधना. कोण गुरूपदी आला किंवा नाही—याने पंथकार्य बदलत नाही. गुरू तेच—तेच होते, तेच राहतात.
गुरूंना ठाऊक असते की कोण गुरूपदासाठी पात्र आहे. जुने लोक आणि गुरूपद मिळालेले शिष्य—ह्यातील अंतरही गुरूंना माहीत असते.
गुरूबंधू जर गुरूपदावर बसला, तर त्याला गुरू स्पष्ट सांगतात—
“जुने लोक तुझी जबाबदारी नाहीत. त्यांची उन्नती आमच्या काळात जेवढी व्हायची ती झाली. तुझा मार्ग पंथकार्याचा आहे; जुन्या लोकांत वेळ घालवू नकोस.”
माझे गुरू व्यंकटनाथ महाराज आणि परमगुरू माधवनाथ महाराज यांच्या आयुष्यातही हेच घडले.
एकदा माधवनाथ महाराज नेहमीपेक्षा लवकर उठले. जे काम व्यंकटनाथ महाराज रोज करत—ते सर्व काम तेव्हाच केलेले होते. व्यंकटनाथ महाराज उठले तेव्हा सर्व आटोपले होते. त्यांनी कान धरून क्षमा मागितली.
माधवनाथ महाराज रागावले—रुद्रावतार धारण केला आणि म्हणाले—
“चल, गादीवर बस.”
व्यंकटनाथ महाराज नकार देत राहिले; परंतु आज्ञा होती—“बस म्हटलंयस तर बस.”
हा प्रसंग पहाटेच्या अंधारात—एकांतात घडला. कुठलाही समारंभ नव्हता.
माधवनाथ महाराजांनी विविध परीक्षांतून व्यंकटनाथांना घडविले. पंथाच्या स्वामींनीही त्यांची परीक्षा घेतली.
अखेरीस—कोणत्याही धामधूमीशिवाय— एकांतातच व्यंकटनाथ महाराजांना सिद्धता देऊन कार्याची आज्ञा दिली.
“माझी आत्मज्योत तुझ्यातच राहील. जो तुझी सेवा करेल, त्याने माझीच सेवा केली; जो तुला मुकला, तो मला मुकला.”
असे सांगून गादी त्यांना दिली.
हा पंथाचा मार्ग. हा गुरू–शिष्य नात्याचा एकांतातील निर्णय.
नाथपंथ मक्तेदारी नाही. नातेसंबंध नाहीत. गुरूपद—फक्त सिद्धतेने आणि गुरूंच्या आज्ञेने मिळते.
सर्व शिष्य–भक्तांनी ही गोष्ट समजून घेत गुरूकार्याशी एकरूप झाले पाहिजे.
हे शक्य नसेल तर— आपल्या गुरूंशी एकरूप होण्याचा अखंड प्रयत्न करावा.
गुरूपदी आलेल्या गुरुबंधूला विरोध करणे म्हणजे त्या कार्यालाच विरोध— आणि याचा अर्थ गुरूंनाही विरोध.
आणि अशा विरोधाने अध्यात्मिक प्रगती थांबते.
अनंत कोटी ब्रह्मांडनायक होण्यासाठी सद्गुरूंशी एकरूप होणे अपरिहार्य आहे. ही पदवी गुरू देत नाहीत— लोकांच्या अंतःकरणात गुरूंची अनुभूती जागृत होते, आणि तेच त्या गुरूंना म्हणतात— “अनंत कोटी ब्रह्मांडनायक.”