मारूतीने मच्छिंद्रनाथांची परीक्षा घेतली

ज्या मच्छिंद्रनाथांनी प्रभू रामचंद्रांचे दर्शन घडवून दिले आणि त्यांना नाथपंथाला सहाय्यभूत व्हावे असे सांगितले, त्यांचीच एकदा मारुतीने परीक्षा घेतली. मच्छिंद्रनाथ पूर्वसमुद्राच्या तीराने तीर्थे पहात रामेश्वरास गेले. त्यांनी रामाचा सेतू पाहिला. ते समुद्रस्नान करीत असताना त्यांना एक वानर दिसला. आकाशात ढग जमू लागले आणि पाऊस पडू लागला. तो वानर लगेच एक दरड उकरून घर बांधण्यास लागला. तो वानर म्हणजे स्वतः हनुमंत होता, पण लहान रूपात. त्याचे खरे रूप न ओळखता मच्छिंद्रनाथांनी चेष्टेने म्हटले, ‘‘वा! फार लवकर शहाणा झालास! वरून पाऊस पडतोय आणि तू आत्ताच घर बांधणार? तहान लागली की विहीर खणतात का?’’ वानररूपी मारुती म्हणाला, ‘‘साधुमहाराज, तुझ्याइतके ज्ञान कुठले आम्हाला? तू मोठा चतुर आहेस. तुझे नाव काय?’’ मच्छिंद्र म्हणाले, ‘‘मला जती म्हणतात. मच्छिंद्र माझे नाव आहे.’’ त्यावर मारुती म्हणाला, ‘‘जती? म्हणजे कोण?’’ नाथ म्हणाले, ‘‘माझ्या अंगी योगशक्ती आहे म्हणून मला जती म्हणतात.’’ वानर म्हणाला, ‘‘अरे वा! हा कोण दुसरा जती? हनुमंत हा एकच खरा जती! मी त्याचा सेवक आहे, म्हणून त्याच्या शक्तीचा हजारावा हिस्सा तरी मला प्राप्त झाला असेल. तू तुझी शक्ति दाखव; ती पटली तरच तू जती, नाहीतर ते नाव सोडून दे!’’

मच्छिंद्रनाथांनी आव्हान स्वीकारले. मारुती क्षणात पर्वतापलीकडे गेला आणि प्रचंड रूप धारण करून एक पर्वत उचलून नाथांवर फेकला. मारुतीचे खरे स्वरूप उमजताच मच्छिंद्रनाथांनी भस्मचिमूट हातात धरून ‘‘स्थिर हो!’’ असा आदेश दिला. पर्वत अधांतरीच तरंगू लागला. तिकडे मारुती डोंगरामागून पर्वत फेकत राहिला आणि ते सर्व अंतरिक्षातच थांबत राहिले. हे पाहून मारुती संतापला आणि प्रचंड रूपात उड्डाण करून मच्छिंद्रनाथांवर चालून आला. तेव्हा मच्छिंद्रनाथांनी समुद्रातील पाणी उचलून वाताकर्षण अस्त्र मंत्रले आणि ते पाणी मारुतीकडे फेकले. तेव्हाच पर्वतासकट मारुती स्थिर झाला. त्याला हलताच येईना; प्राण कासावीस झाले. ही अवस्था पाहून त्याचे पिता वायुदेव मच्छिंद्रनाथांना शरण आले आणि प्रार्थना केली. दया येऊन मच्छिंद्रनाथांनी मारुतीला मुक्त केले.

मारुती आणि वायु दोघे मच्छिंद्रनाथांसमोर आले. वायु म्हणाले, ‘‘या सिद्धाने आपल्याला बांधले कारण यांच्याकडे गुरुभक्तीचे अमोघ सामर्थ्य आहे. ईश्वर, गुरु आणि मंत्र यांच्या वचनाला चुक नाही. गुरुभक्ती मनुष्याला कोणत्याही संकटातून पार पाडते. चल, आपण त्यांचे सख्य स्वीकारू.’’ त्यांनी नमस्कार केला. मच्छिंद्रनाथ म्हणाले, ‘‘मला तुमचे सख्य हवे; तुम्ही मला सहाय्य करावे.’’ दोघांनीही तत्काळ स्वीकृती दिली. मच्छिंद्रनाथांनी विचारले, ‘‘मारुती, तू आधी मला अनुकूल होतास, शाबरी विद्येतही मदत केलीस; मग पुन्हा येथे माझ्याविरुद्ध का लढलास?’’ मारुती हसून म्हणाला, ‘‘मी तुला ओळखले होते. तुझी बलपरीक्षा पाहिली. पुढे खूप कठीण प्रसंग येतील; त्यात तू टिकशील की नाही हे तपासले.’’

मग मारुती म्हणाला, ‘‘माझ्या मनावर अनेक वर्षे एक मोठे ओझे आहे; तू माझ्यासाठी ते करशील का? तू नाही म्हणायचे नाही.’’ मच्छिंद्रनाथांनी मान्य केले. तेव्हा मारुती म्हणाला, ‘‘सीतामाईंनी मला विवाह करून गृहस्थाश्रमात राहावे अशी इच्छा व्यक्त केली होती. मला माहीत नसताना मी ‘हो’ म्हणालो. ती म्हणाली होती की ‘तुझा विवाह मी करीन’. मला धक्का बसला. मी रामप्रभूंना सांगितले. त्यांनी सांगितले की प्रत्येक युगात आपले ठरलेले कार्य असते. तू ब्रह्मचारी असलास तरी तुझ्या ऊर्ध्वशक्तीने स्त्रियांना केवळ तुझ्या ‘भुभुःकाराने’ गर्भ होईल—तुझे ब्रह्मचर्य ढळणार नाही.’’ मारुती पुढे म्हणाला, ‘‘मी स्त्रीराज्यात गेलो. तेथे मेनका राणी होती. माझ्या भुभुःकाराने तेथे कन्याप्राप्ती झाली. मेनकेने मात्र प्रत्यक्ष अंगसंगाचा आग्रह धरला, पण सुवर्णकौपिनामुळे ते शक्य नव्हते. तेव्हा मी तिला सांगितले—मच्छिंद्रनाथ येतील; तेच तुझी इच्छा पूर्ण करतील.’’ मारुती पुढे म्हणाला, ‘‘हे वचन मी दिले. आता तू ते पूर्ण करशील. तुझ्यापासून तिला मीननाथ नावाचा पुत्र होईल आणि तो उपरिचर वसूचाच अवतार असेल. हे अटळ आहे.’’

मच्छिंद्रनाथ म्हणाले, ‘‘मारुती, मला स्त्रीसंग करायला लावू नकोस. ब्रह्मदेव, नारद, इंद्र, रावण, शंकर, विश्वामित्र यांची स्त्रीअभिलाषेमुळे काय अवस्था झाली ते मला ठाऊक आहे. मी का ते संकट घ्यावे?’’ पण मारुती हटला. त्याने सांगितले की हे युगनियमांनुसार घडणारच. बराच वादविवाद झाल्यावर मच्छिंद्रनाथांनी अखेर मान्य केले. मात्र ते म्हणाले, ‘‘मी आधी तीर्थयात्रा करून येतो. मगच तुझे कार्य पूर्ण करण्यासाठी स्त्रीराज्यात जाईन.’’ वायु आणि मारुती तेथून निघून गेले. मच्छिंद्रनाथ तीर्थयात्रेला लागले. अशा रीतीने मारुतीने मच्छिंद्रनाथांची परीक्षा घेतली आणि आपल्या वचनबद्धतेचे ओझे त्यांच्यावर सोपविले.