नरेंद्रची परीक्षा आणि ज्ञानदान

अयोनी संबंधातून प्रगट झालेल्या नवनाथांच्या काळामध्ये ज्या अनुभूतींचं वर्णन *नवनाथ भक्तिसार* या पोथीतून केले आहे, त्याच प्रकारच्या अनुभूती योनीसंबंधातून जन्माला आलेल्या व्यंकटनाथांच्या जीवनचरित्रातून अनेकांनी घेतल्या आहेत. *“नवनाथ गेले, आता त्यांच्या सारखे कुणी नाही”* — हे जनसमुदायाचे मत व्यंकटनाथ महाराजांचे जीवनचरित्र चुकीचे ठरवते.

1975 साली व्यंकटनाथ महाराजांनी मला सांगितले होते की:

“आम्ही ज्या वेळेस समाधी घेऊ, त्या वेळेस काही भक्तांची परिस्थिती कशी असेल, > कोणावर कोणते भयानक परिणाम येतील — हे सर्व आम्ही आत्ताच बदलून टाकतो.”

आणि त्यांनी तसेच केले. 1993 च्या महाशिवरात्रीला त्यांनी समाधी घेतली. भविष्यकाळात होणाऱ्या घटना बदलण्याची हातोटी ही फक्त नाथपंथातच आहे.

---

परंतु त्यापूर्वी काही वर्षे आधी त्यांच्यावर एक कठीण प्रसंग आला— समोर आलेला मृत्यू त्यांनी स्वतः कसा बाजूला सारला, हे विलक्षण आहे.

त्यांच्या जीवनातील कार्य अजून पूर्ण व्हायचे होते. त्यासाठी त्यांना वेळ हवा होता. आणि म्हणून एक योजना त्यांनी आखली.

महाराजांना कॅन्सर झाला होता. औषधोपचार सुरू होते. एकदा त्यांची प्रकृती अत्यंत चिंताजनक झाली म्हणून त्यांना औरंगाबादच्या मोठ्या हॉस्पिटलमध्ये भरती केले.

विशेष तपासण्या, बाहेरगावचे मोठमोठे एक्स्पर्ट डॉक्टर — सगळे त्यांच्यावर उपचार करत होते.

मी अकोल्याहून त्यांच्या दर्शनासाठी औरंगाबादला गेलो होतो, पण कोणालाही भेटण्याची परवानगी नव्हती.

डॉक्टरांचे मत अत्यंत स्पष्ट:

“महाराज जास्तीत जास्त आठ दिवसच जगू शकतात. > त्यापलीकडे ते राहणार नाहीत.”

डॉक्टरांनी सुचवले की:

“हॉस्पिटलमध्ये ठेवून त्रास देण्यापेक्षा, त्यांना घरी जाऊ द्या.”

त्यांना डिस्चार्ज मिळणार होता आणि नंतर त्यांना त्यांच्या ज्येष्ठ पुत्र मंगलनाथ महाराजांकडे न्यायचे ठरले होते. परंतु तिथेही कोणालाही भेटण्याची परवानगी देणार नाही, असे सांगितले गेले.

या सर्व कारणांनी मला वाटले की आता महाराजांचे दर्शन होणे अशक्य आहे, आणि मी माझ्या कामानिमित्त कोल्हापूरला गेलो.

—

परतताना पुण्याहून मी अकोल्याकडे बसने जात होतो. बस औरंगाबादहूनच येत होती.

तेवढ्यात माझ्या मनात अचानक विचार आला:

“औरंगाबादला उतरून महाराजांची प्रकृती पाहावी… > आणि शक्य झाले तर दर्शन घ्यावे.”

मी तत्काळ उतरून सामान लॉक-रूममध्ये ठेवले आणि पुढे निघालो.

महाराज कोठे आहेत? मंगलनाथ महाराज कोठे राहतात? — काहीच माहिती नव्हती.

फक्त त्यांच्या जुन्या वस्तीत जाणे मला माहीत होते.

मी त्या भागात जाऊन, एका चौकात मध्यभागी उभा राहून आकाशाकडे पाहत मोठ्याने विचारले:

“देवगावरंगारीचे व्यंकटनाथ महाराज कोठे आहेत?”

तेवढ्यात कोपऱ्याच्या घरातून एक बाई मला बोलावू लागली.

ती म्हणाली:

“इथे असे कोणी राहत नाही.”

मी निराश होऊन पुढे निघालो… पण ती पुन्हा हाक मारत म्हणाली:

“ते फेटा बांधणारे नाथ महाराज त्यांच्या मुलाकडे राहतात… > सी-2 इमारतीत.”

मी पुढे जायच्या तयारीत असताना एक ऑटोरिक्षा समोर येऊन थांबला आणि चालक म्हणाला:

“महाराज के तरफ आपको जाना है क्या?”

विचार न करता मी “हो” म्हटले.

आणि तो रिक्षावाला मला थेट मंगलनाथ महाराजांच्या घरापर्यंत घेऊन गेला.

तो कोण होता — हे शोधण्याचा प्रश्नच नव्हता. मी ओळखून जाऊ शकणार नव्हतोच.

—

मंगलनाथ महाराज आणि वहिनी समोर उभे होते. मला पाहताच मंगलनाथ महाराज म्हणाले:

“काकांच्या सहवासात राहिल्यापासून आम्ही एक मोठा अनुभव घेतला आहे— > जेव्हा ज्या व्यक्तीची नितांत गरज असते, ती आपणासमोर येते. > आम्ही आठ दिवसांपासून तुमची वाट पाहत होतो.”

ते म्हणाले:

“काका (व्यंकटनाथ महाराज) आठ दिवसांपासून > कोणाशीच बोलत नाहीत, काही खात नाहीत, काही पित नाहीत. > जणू कोणाची तरी वाट पाहत आहेत.”

आणि मग ते म्हणाले:

“आमच्या मनात एकच नाव आले — ते म्हणजे तुम्ही.”

मी काहीच न बोलता महाराजांच्या खोलीकडे चालत गेलो.

—

महाराज शांत बसले होते. मला पाहताच त्यांच्या चेहऱ्यावर हलकीशी स्मितरेखा उमटली.

मी पायावर डोके ठेवून नमस्कार केला. आम्ही बराच वेळ एकमेकांकडे निरखत पाहत बसलो.

थोड्या क्षणी त्यांनी अत्यंत क्षीण आवाजात विचारले:

“केव्हा आलास रे बाळ?”

मी म्हटले — *“आताच आलो.”*

काही क्षणांनी मी त्यांना विचारले:

“महाराज, मला परत जायची परवानगी आहे का?”

ते म्हणाले:

“कोठे जाणार?”

मी — “अकोल्याला.”

त्यांनी मान हलवली. परवानगी दिली.

पण मंगलनाथ महाराज अडवू लागले:

“काका, याला थांबायला सांगा! > हा फक्त तुमचेच ऐकतो.”

त्यावर महाराजांनी मला जवळ बोलावले आणि अत्यंत शांतपणे म्हणाले:

“बाळ, सामान घेऊन ये… आज तू इथेच थांब.”

मी तत्काळ होकार दिला.

—

रात्री जेवणानंतर त्यांनी सांगितले:

“बाळ, पलीकडच्या खोलीत बसा. > रात्रभर दिलखुलास चर्चा करा.”

आम्ही पहाटे तीन वाजेपर्यंत अनेक विषयांवर खोल चर्चा केली.

सकाळी परवानगी घ्यायला गेल्यावर मंगलनाथ महाराज म्हणाले:

“आमची चर्चा काकांना सांगणार नाही काय?”

मी त्यांना उत्तर दिले:

“महाराजांचे जीवन व्यर्थ गेले… इतके सामर्थ्य असूनही आम्ही काही शिकलो नाही. आम्ही आमचे भाग्य बदलण्याचा प्रयत्न केला नाही. आता त्यांच्या या प्रसंगात आम्ही काहीच करू शकत नाही.”

हे माझ्या मनातील तळतळाटाचे शब्द होते.

त्यावर महाराज म्हणाले:

“बाळ, तुला काय पाहिजे?”

मी म्हणालो:

“तुमच्यावर आलेला हा प्रसंग कसा टाळावा ते मला सांगा.”

ते कानाजवळ काही बोलले. एकटक डोळ्यांत पाहत म्हणाले:

“घरी गेल्यावर सूर्योदयाबरोबर सांगितलेले सर्व सुरू कर. > सर्व आपोआप घडेल.”

त्या क्षणी मला त्यांच्या पहिल्या भेटीतले शब्द आठवले:

“किती उशीर केलास रे बाळ…”

तेव्हा न कळलेला अर्थ आता स्पष्ट झाला.

—

मी घरी जाऊन ते अनुष्ठान सुरू केले. आणि त्यांच्या प्रकृतीत चमत्कारिक सुधारणा सुरू झाली.

डॉक्टर म्हणत होते — “आठ दिवसांपेक्षा जास्त जगणे अशक्य.” पण महाराज पूर्ण बरे झाले.

ते पुन्हा दुरदूरच्या प्रवासाला जाऊ लागले. जणू काही झालेच नव्हते.

सर्व लोक अचंबित झाले. काहीजण म्हणाले:

“ही गुरु–शिष्याची जोडी काहीही करू शकते.”

त्यांच्यामुळे काही व्यवस्था विस्कळीत होईल म्हणून काहींनी आम्हाला दूर ठेवण्याचे प्रयत्नही केले — पण ते अशक्य होते.

नाथपंथाचे कार्य व्यंकटनाथ महाराज करत होते. मच्छिंद्रनाथांपासूनचे पंधरावे नाथ.

असा प्रसंग त्यांच्या इच्छेशिवाय बदलूच शकत नव्हता.

—

त्या दिवशी त्यांनी मृत्यू थांबवून मला दिलेले ज्ञान वापरून मी त्यांचे पुढील कार्य सांभाळू शकलो.

त्यांनी जवळजवळ तीन वर्षे रोगमुक्त जीवन जगले आणि त्यांची योजनेप्रमाणे कार्ये पूर्ण केली.

गुरुचरित्रातही याचा उल्लेख आहे —

“एका जन्मातील आयुष्य पुढच्या जन्मात वाढवता येते, > आणि या जन्मातील आयुष्य वाढवून पुढच्या कार्याची व्यवस्था करता येते.”

असेच व्यंकटनाथ महाराजांनी केले.

नाथपंथाची परंपरा अशीच अखंड आहे — एक गुरु पुढचा गुरु घडवतो आणि अहोरात्र कार्य पार पाडतो.

हा सगळा खेळ ब्रह्मांडनायकाचा आहे. आपल्याला फक्त त्यात स्वतःला अनुरूप करायचे आहे.