माधवनाथ महाराज

नाशिक जिल्ह्यातील 'पांगरी बुद्रुक' हे या पावन वंशाचे मूळ स्थान. या घराण्याचे मूळ पुरुष श्री योगानंद श्रोधनाचे महाराज हे महान प्रज्ञावंत आणि बुद्धीवादी ब्राह्मण होते. या कुळात रामचंद्र, बापू आणि वाणेश्वर असे तीन सुपुत्र झाले.

रामचंद्रराव: हे नाशिक जिल्ह्यात अत्यंत प्रतिष्ठित व्यक्तिमत्व होते. वैद्यशास्त्र, ब्रह्मविद्या आणि साधनेत ते पारंगत असल्याने त्यांना एक विभूती म्हणून ओळखले जाई.

मल्हारदादा: रामचंद्ररावांचे चिरंजीव मल्हारदादा हे अत्यंत धर्मनिष्ठ आणि शांत प्रवृत्तीचे होते. ते कोरपखली येथे कारकून म्हणून कार्यरत होते. त्यांचा विवाह मथुराबाई (मथुरा हिराणी) यांच्याशी झाला. मथुराबाईंचे बंधू भगवंतराव हे ग्वाल्हेर संस्थानाचे पराक्रमी सेनापती होते.

मल्हारदादा आणि मथुराबाईंच्या पोटी नारायणराव, माधवनाथ (अण्णाकाका), बापूकाका, पुरुषोत्तमकाका आणि दोन कन्या असा परिवार होता. माधवनाथांच्या जन्मापूर्वीचा एक प्रसंग अत्यंत महत्त्वाचा आहे: मथुराबाई पूजा करीत असताना एका साधूने त्यांना झोळीतून 'नंदिसहित शंकर-पार्वती'ची मूर्ती प्रसाद म्हणून दिली आणि आशीर्वाद दिला की, “तुला पाच मुले आणि एक कन्या होईल. त्यातील दुसरे मूल अदृश्य होईल आणि तिसरे मूल लोकोद्धारक व प्रासादिक निघेल.” हा आशीर्वाद श्री माधवनाथ महाराजांच्या रूपाने सत्य ठरला.

नाथपरंपरेतील विठ्ठलनाथ महाराजांना माधवनाथांच्या दैवी अंशाची जाणीव होती. म्हणूनच त्यांनी “आज तो आनंद आनेवाला है” असे उद्गार काढले होते. विठ्ठलनाथ महाराजांच्या समधीनंतर विश्वनाथ महाराज गादीवर आले, परंतु त्यांच्याही पश्चात माधवनाथांची असीम निष्ठा आणि शुद्ध आचरण पाहून त्यांची उत्तराधिकारी म्हणून निवड करण्यात आली. त्यांनी केलेले लोकोद्धाराचे कार्य आजही जनमानसात अमृततुल्य मानले जाते.

औरंगाबाद जिल्ह्यातील देवगाव हा परिसर अत्यंत पुण्यपावन मानला जातो. पुराणकथांनुसार येथे देवांची वस्ती होती, म्हणूनच या भूमीला “देवगाव” असे नाव प्राप्त झाले. गोरखनाथांची समाधी, बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक असलेले घृष्णेश्वर, वेरूळची लेणी आणि इतिहासप्रसिद्ध दौलताबादचा किल्ला—या सर्वांमुळे हा प्रदेश आध्यात्मिक व ऐतिहासिक वैभवाने नटलेला आहे. देवगाव पूर्वी “देवपुरी” म्हणून ओळखले जाई. येथे राहणारा एक परम शिवभक्त ब्राह्मण अखंड उपासनेत तल्लीन होता. त्याच्या भक्तीने प्रसन्न होऊन भगवान शंकरांनी त्याला देवगाव परिसरात काशीविश्वेश्वराचे दर्शन दिले.

माधवनाथांनी चित्रकूट चा त्याग केल्यानंतर एका पवित्र जागी दत्तात्रयाचे मंदिर बांधण्याचे योजले होते. मात्र, त्यांना साक्षात 'बालाजी' (व्यंकटेश) एका साधूच्या रूपात भेटले आणि त्यांनी व्यंकटेशाची मूर्ती माधवनाथांना सुपूर्द केली. माधवनाथांनी त्यानंतर देवगाव परिसरात काशीविश्वेश्वराचे दर्शन ज्या ठिकाणी शिवभक्त ब्राह्मणास झाले होते त्याच जागी श्री व्यंकटेश्वर मंदिराची स्थापना केली. काळ्या दगडातील हे मंदिर आज देवगावचे चैतन्य केंद्र आहे. दरवर्षी फाल्गुन शुद्ध दशमी व नाथषष्ठीला येथे मोठा उत्सव साजरा होतो—अभिषेक, वेदघोष, हरिकीर्तन, भजन व महाप्रसादाने परिसर भक्तिरसात न्हाऊन निघतो.

माधवनाथ महाराजांनी १९३६ मध्ये हिंगणघाट येथे प्राण सोडले, पण ब्रह्मरंध्रातून प्राण नेऊन प्रत्यक्ष समाधी इंदोर येथे घेतली. समाधी पूर्वी त्यांनी व्यंकटनाथांना आपला उत्तराधिकारी नेमून गादीवर बसवले.