धर्माची स्थिती कशी बदलत जाते

सत्ययुगामध्ये सत्य, दया, तप आणि दान हे धर्माचे चार पाय होते. अधर्माचेही असत्य, हिंसा, असंतोष आणि कलह हे चार पाय होते. सत्ययुगातील लोक हे चतुष्पाद धर्माचे प्रामाणिकपणे पालन करणारे, दयाळू, संतोषी, शांत, समदर्शी, इंद्रियनिग्रही आणि आत्म्यात रमणारे होते.

त्रेतायुगात धर्माचे पाय चतुर्थांशाने क्षीण होत गेले. त्या युगात समाजात चार वर्ण स्थिर होते आणि ब्राह्मणांचे प्राधान्य अधिक होते. लोकांमध्ये हिंसा व व्यभिचार तुलनेने कमी होता. कर्मकांड व तपश्‍चर्या यांचे पालन करणारे, धर्म–अर्थ–काम यांचे संतुलन राखणारे लोक बहुसंख्य होते. अधिकांश लोक वेदांमध्ये पारंगत असत.

द्वापरयुगात हिंसा, असंतोष, खोटेपणा आणि द्वेष—हे अधर्माचे चार पाय वाढले. परिणामी धर्माचे सत्य, दया, तप, दान हे चार पाय अर्ध्या प्रमाणात घटले. या युगातील लोक कर्मठ, यशस्वी, कुटुंबवत्सल, वेदाध्ययन आणि वेदअध्यापनात तत्पर होते. समाजात क्षत्रिय आणि ब्राह्मण वर्णांचे प्राबल्य होते.

कलियुगात अधर्माचे चारही पाय प्रचंड वाढतात. त्यामुळे धर्माचे चारही पाय क्षीण होत जातात आणि शेवटी फक्त एक चतुर्थांश धर्म उरतो; पुढे तोही नाहीसा होईल. कलियुगातील लोक लोभी, दुराचारी, कठोरहृदयी, विनाकारण वैर धरणारे, भाग्यहीन व आशाळभूत होतात.

सर्व प्राण्यांमध्ये सत्व, रज आणि तम हे तीन गुण अंतर्भूत असतात. काळाच्या प्रवाहात आणि युगपरत्वे हे गुण कमी–जास्त होत राहतात. त्यावरच जीवाची वृत्ती, आचरण, धर्मनिष्ठा आणि अधर्माकडे झुकणारी प्रवृत्ती ठरत जाते.