अनुग्रह म्हणजे काय

आध्यात्मपरंपरेत “गुरू” हा शब्द केवळ शिक्षकासाठी वापरला जात नाही. गुरू म्हणजे अंधार दूर करून प्रकाश देणारा, अज्ञानाचा पडदा हटवून आत्म्याला त्याची खरी ओळख देणारा. या संपूर्ण परंपरेत एक अत्यंत पवित्र व सर्वोच्च घटना म्हणजे “अनुग्रह”.

अनुग्रह म्हणजे केवळ आशीर्वाद नाही, केवळ शुभेच्छा नाहीत, किंवा एखादी धार्मिक विधीपुरती मर्यादित गोष्ट नाही. अनुग्रह म्हणजे गुरूंची नाममुद्रा, गुरूंची ओळख, आणि गुरूंनी शिष्यावर केलेला सर्वोच्च संस्कार. हा संस्कार शिष्याच्या अंतर्मनात एक नवे बीज रोवतो—मोक्षाप्रति जाण्याचे.

अनुग्रहाचा अर्थ आहे— गुरूकृपा, गुरूंचा स्वीकार, आणि गुरूंची कृपा-साक्षात रूपाने शिष्याच्या जीवनात उतरलेली शक्ती. परंतु अध्यात्मिक दृष्टिकोनातून अनुग्रह म्हणजे— ✅ शिष्याच्या जीवनात गुरूंचा प्रवेश ✅ शिष्याच्या अंतरात्म्यावर गुरूंची नाममुद्रा उमटणे ✅ शिष्याला मोक्षमार्गावर बांधून ठेवणारा सर्वोच्च संस्कार जसा एखादा राजा आपल्या राज्याच्या दस्तऐवजावर “मुद्रा” उमटवतो आणि त्याला अधिकृतता प्राप्त होते, तसेच गुरूंची नाममुद्रा शिष्याच्या जीवनाला अध्यात्मिक अधिकृतता देते. त्या क्षणानंतर शिष्याचे जीवन “सामान्य” राहत नाही—ते साधकाचे जीवन बनते.

अध्यात्मात “गुरूंची ओळख” म्हणजे फक्त नाव, व्यक्तिमत्त्व, आश्रम किंवा परंपरेची माहिती नाही. गुरूंची ओळख म्हणजे— ✅ गुरू हे केवळ देह नाहीत, गुरू म्हणजे तत्त्व आहे ✅ गुरू म्हणजे चालता-बोलता शास्त्र आहे ✅ गुरू म्हणजे परमेश्वराची कृपा ज्या रूपात प्रकट झाली आहे ते रूप.

गुरूंची खरी ओळख कळली की शिष्याचे लक्ष बाहेरच्या दिखाव्यावरून आतल्या परिवर्तनाकडे जाते. मग साधना केवळ “विधी” राहात नाही; ती अंतःकरणातील जागरणाची प्रक्रिया बनते.

संस्कार अनेक आहेत—जन्मसंस्कार, उपनयन, विवाह इत्यादी. परंतु अध्यात्मिक दृष्टिकोनातून सर्वोच्च संस्कार कोणता? तर तो आहे—गुरूंचा अनुग्रह.

अनुग्रह म्हणजे शिष्याला सांगितले जाते— “आता तुझा प्रवास मोक्षाकडे आहे. आता तुझे जगणे हेतुपूर्ण आहे.”

गुरू अनुग्रह देताना शिष्याला जो मंत्र देतात त्याला गुरुमंत्र म्हणतात. हा मंत्र म्हणजे केवळ काही शब्द नाहीत. तो आहे— ✅ गुरूंच्या कृपेचा शब्दरूप आधार ✅ साधनेची गुरुकिल्ली ✅ शिष्याचे संरक्षण व दिशा ✅ अंतर्मनात चेतना जागवणारे बीज म्हणूनच म्हटले जाते— “गुरुमंत्र म्हणजे सर्व मंत्रांचे सार.” कारण अनेक मंत्र विविध हेतूंकरिता असतात—आरोग्य, यश, शांती, संरक्षण, देवपूजा इ. पण गुरुमंत्राचा हेतू एकच असतो—मोक्ष. गुरुमंत्र साधकाला “काय मिळवायचे?” यापेक्षा “काय व्हायचे?” हे शिकवतो.

तो बाहेरच्या जगातील मिळकतीपेक्षा, आतल्या आत्मस्थितीकडे घेऊन जातो. प्रत्येक जीवाची जन्मोजन्मांतराची प्रगती गुरू पाहतात प्रत्येक जीव हा जन्मोजन्मांतरीच्या प्रवासातून चाललेला असतो. काही जीव— भोगाच्या पातळीवर अडकलेले असतात काही धर्माचरणाने पुढे जातात काही साधना करतात काहींच्या अंतःकरणात वैराग्य जागे झालेले असते काही मोक्षाच्या अगदी जवळ पोहोचलेले असतात सद्गुरूंची दृष्टी सामान्य नसते. ते शिष्याला फक्त आजच्या स्थितीने मोजत नाहीत. ते शिष्याच्या—

• संस्कारांची दिशा
• मनाची तयारी
• कर्मबंधने
• आध्यात्मिक पात्रता
• आणि मोक्षाची तळमळ

हे सर्व पाहून योग्य उपाय देतात. म्हणून अनुग्रह प्रत्येकाला एकसारखा दिला जात नाही, पण तो प्रत्येकासाठी योग्य असतो.

अनुग्रह मिळाल्यावर साधकाला हे समजायला लागते की—

• मी केवळ शरीर नाही
• मी केवळ मन नाही
• मी फक्त संसारासाठी जन्मलेलो नाही
• माझा अंतिम हेतू “आत्मोद्धार” आहे
• मोक्ष म्हणजे जन्म-मृत्यूच्या फेऱ्यातून मुक्ती.

“गुरू भेटणे हा योग आहे, आणि गुरूकृपा मिळणे हा मोक्षाचा आरंभ आहे.”