पूर्वसंचित यश आणि अपयश

प्रत्येक जीवाला त्याचा एक स्वतंत्र जीवनप्रवास असतो. हा प्रवास जन्मो-जन्मी चालू राहतो. जोपर्यंत जीव आपले काम, क्रोध, मद, मोह, मत्सर यांच्यावर मात करून आत्मशुद्धी साधत नाही, तोपर्यंत हा प्रवास थांबत नाही. मागील लेखात सांगितल्याप्रमाणे, जीवाची ही अनेक जन्मांची यात्रा अत्यंत सूक्ष्म नियमांवर आधारित असते.

जीवनात अनेकदा दिसते की खूप प्रयत्न करूनही यश मिळत नाही किंवा मिळाले तरी अत्यल्प मिळते. “माझे नशीब असे का?” हा प्रश्न प्रत्येकाला पडतो. प्रयत्न आपल्या हातात असले तरी प्रयत्नांनुरूप फळ मिळणे आपल्या नियंत्रणात नसते.

गुरुचरित्रातील कथा हे स्पष्ट करतात की माणसाचे योग–भोग पूर्वनिश्चित असतात. गुरुकृपा होईपर्यंत ते बदलत नाहीत. अपेक्षित फळ मिळत नाही याचा अर्थ आपल्या पूर्वसंचितात बदल होण्याची गरज आहे—आणि ते बदल गुरूंच्या कृपेनेच शक्य होतात.

जन्मकुंडलीतील ग्रह, त्यांची युती आणि घरे ही पूर्वसंचित व प्रारब्धाची भाषा आहे. जन्मपत्रिकेतील चांगले किंवा रिकामे घरे हे सतत मार्गदर्शक असतात, परंतु माणूस या सूक्ष्म खेळाचा उलगडा करीत नाही.

आपण आकलन, लोकांचे मत, परिस्थिती आणि स्वतःच्या इच्छा यांच्या आधारावर ध्येय ठरवतो. ध्येय साध्य होत नाही तेव्हा नशिबाला दोष देतो. परंतु हे बरेचदा पूर्वजन्मीच्या कृत्यांचे फल असते.

वाल्या कोळी पूर्वजन्मीच्या सत्कर्मांचा वारसा असूनही लुटारू झाला. त्याचे जीवन नारदमुनींच्या कृपेने बदलले. हे उदाहरण सांगते की पूर्वसंचिताची बाधा गुरुयोगाशिवाय दूर होत नाही.

बालक जन्मल्यावर आपण त्याच्याबद्दल स्वप्ने बघतो, परंतु त्याचे मूलतत्त्व त्याच्या जन्मपत्रिकेतूनच दिसत असते. बालक आपला ग्रहयोग जसा आहे तसाच प्रतिसाद, वर्तन, स्वभाव दाखवत असते.

शिक्षण सुरू झाल्यावर आपण त्याचा स्वभाव—आळशी, चपळ, अभ्यासू, सावध—ओळखतो. ग्रहयोग ही त्याची मुळरचना असली तरी संस्कार, वातावरण आणि आत्मसात केलेल्या गोष्टी त्याला विवेक देऊ शकतात. विवेक आल्यावर जीवनात चांगला बदल संभवतो.

पुण्यातील एका व्यावसायिकाला अनेक वर्षे व्यवसायात यश येत नव्हते. प्रयत्न खूप, परंतु अडचणी अधिक. वैदिक कर्मोपचारांनी पूर्वसंचिताचा दोष घालवल्यावर व्यवसायात शिस्त, वेग, परदेशी ऑर्डर आणि भरभराट आली.

याचा अर्थ — *यश मिळण्यात खरा अडथळा हा प्रयत्नांचा नव्हे तर पूर्वसंचिताचा दोष असतो.*

औरंगाबाद येथील एका एम.एस. विद्यार्थ्याला सहा वेळा परीक्षा नापास झाला. प्रत्यक्षात तो वडिलांपेक्षाही उत्तम सर्जन होता. त्याचे अपयश बुद्धीचे नव्हते, तर ग्रहयोगांचे होते. ग्रहदोष दूर झाल्यावरच त्याला यश मिळाले.

आपल्यासारखेच प्रयत्न करणारा दुसरा व्यक्ती सहज यशस्वी होतो, पण आपण अनेक प्रयत्नांनीही हवे ते साध्य करू शकत नाही. असे वारंवार होते. याचे कारण — जीवनात जे घडायचे आहे ते पूर्वसंचितानुसारच घडते.

जीवन पुढे जाताना अपयशांची जाणीव वाढते. काही जण हेच आपले प्रारब्ध मानून नैराश्यात जातात. हाच “नाकर्तेपणा” वाढण्याचे मूळ कारण असते.

पूर्वसंचिताचा दोष हा वैयक्तिक असतो; त्याला समाज वेगवेगळी कारणे देतो. परंतु योग्य उपाययोजना (कर्मदोष घालविणे, साधना, गुरूकृपा) केल्याशिवाय तो दोष जात नाही आणि यश येत नाही.

अनेक वेळा आपण यशाच्या शिखरावर पोहोचतो आणि कुठल्याही कारणाशिवाय अंतिम क्षणी यश निसटते. हेही पूर्वसंचितातीलच खेळ. प्रयत्न, बुद्धी, प्रामाणिकपणा असूनही असे घडत राहते.

जीवनाचा बराच काळ गेल्यावरच हे उमगते की — “माझे प्रारब्ध बदलल्याशिवाय ही अवस्था बदलत नाही.”

गुरुचरित्रातील कथा दाखवतात की मानवाचे प्रारब्ध गुरुकृपा, वैदिक कर्म, उपासना यांनी बदलू शकते. तोपर्यंत जीव त्या विवंचनेतून बाहेर पडत नाही.

म्हणूनच — गुरूंचे मार्गदर्शन घ्यावे, त्यांच्या सान्निध्यात राहावे आणि त्यांच्या आज्ञेनुसार साधना करावी. यातूनच पूर्वसंचित शुद्ध होऊन जीवनात यश, शांतता आणि समाधान येते.