गुरुभक्ती हा मुक्तीचा महामार्ग

गुरुभक्ती हा मुक्तीचा महामार्ग आहे. या संबंधी *स्कंदपुराणात* ईश्वर–पार्वती संवाद असून तो ‘गुरुगीता’ या नावाने प्रसिद्ध आहे. त्यात पार्वतीने शंकरांना प्रश्न विचारला होता व उत्तरादाखल शंकरांनी पार्वतीला *गुरुमाहात्म्य* सांगितले. गुरुभक्ती कशी करावी, हे शंकरांनी सविस्तर स्पष्ट केले आहे.

रम्य अशा कैलास शिखरावर पार्वतीने भगवान शंकरांना भक्तिभावाने नमस्कार करून विचारले — *गुरूचा महिमा काय आहे? गुरुभक्ती कशी करावी?* या प्रसंगी पार्वती ही साधक असून भगवान शंकर हे परात्पर गुरु आहेत.

भगवान शंकर म्हणाले, तिन्ही लोकांत दुर्लभ असे गुरुतत्त्व तुला सांगतो. *श्रीगुरूच सदैव ब्रह्म होय*. गुरुशिवाय दुसरे ब्रह्म नाही, हे त्रिवार सत्य आहे.

वेदशास्त्र–पुराणे कितीही वाचली, व्रत–तप–तीर्थयात्रा कितीही केल्या तरी संसारबंधनातून मुक्त होता येत नाही. यज्ञ, व्रत, तप, दानधर्म, तीर्थयात्रा करणारे लोक जोपर्यंत गुरुतत्त्व जाणीत नाहीत, तोपर्यंत ते मूर्खासारखे इतस्ततः भटकत राहतात.

ज्ञानस्वरूप आत्म्याहून श्रीगुरू भिन्न नाहीत. आपल्या गुरूविषयी पूज्यबुद्धी–श्रद्धा असली की मग गुरुभक्ताला दुसरे काहीही कर्तव्य नसते.

श्रीगुरु चरणकमलांचे स्मरण करून चरणतीर्थ मस्तकी धारण केले असता सर्व तीर्थांमध्ये स्नान केल्याचे पुण्यफळ साधकाला प्राप्त होते.

सद्गुरुचरणतीर्थ— *पापहरक*, *ज्ञानरूपी तेजाला प्रकाशित करणारे*, *संसारसागरातून पार करणारे*, *अज्ञान समूळ दूर करणारे*, *जन्मकर्म निवारण करणारे* आहे.

गुरुचरणतीर्थ प्राशन करून श्रीगुरू आज्ञापालन हेच उच्छिष्ट भोजन मानावे. श्रीगुरुमूर्तीचे ध्यान करीत गुरुमंत्राचा जप करावा.

श्रीगुरूचे निवासस्थान हेच काशीक्षेत्र, चरणतीर्थ हीच गंगा, व श्रीगुरू हेच प्रत्यक्ष श्रीविश्वेश्वर समजावेत.

गुरुमुखी विद्या गुरुभक्तीशिवाय प्राप्त होत नाही. आपले सर्वस्व गुरूला समर्पण करावे. गुरुकृपा ही परमेश्वरप्राप्तीचे मुख्य साधन आहे.

गुरू म्हणजे कोणी व्यक्ती नव्हे; गुरू म्हणजे सर्वसामर्थ्यशाली शक्ती. गुरू हा *अव्यक्त परमेश्वराचे व्यक्तरूप* आहे.

श्रीगुरुचे चरण सुख–दुःखादी द्वंद्वापासून होणारा त्रास नाहीसा करतात. शिव क्रुद्ध झाला तर गुरु तारतो, पण गुरू रुष्ट झाला तर संपूर्ण ब्रह्मांडात त्राता कोणीही नसतो.

ज्या दिशेला गुरूंचे चरणयुगल असतात त्या दिशेला दररोज भक्तिपूर्वक नमस्कार करावा. एक गुरुभक्ती जमली की इतर सर्व साधना आपोआप साध्य होतात.

श्रीगुरुगीता हे गुरुभक्तियोगाचे शास्त्र आहे. गुरुचा अनुग्रह झाला की अज्ञानाचा नाश होतो. गुरु साधकाला भोग–मुक्ती, भक्ती–मोक्ष देतो. संचित अकर्माचे भस्म करतो. गुरुहून श्रेष्ठ कोणीही नाही.

गुरुसेवा व गुरुभक्ती याहून श्रेष्ठ दुसरे तप नाही. गुरुतत्त्व स्वयंभू आहे. म्हणूनच अखंड गुरुस्मरण हीच गुरुसेवा.

श्रीगुरुगीतेच्या जपाने साधकाला दीर्घायुष्य, आरोग्य, ऐश्वर्य, पुत्र–पौत्र आदींचा लाभ होतो. ती *कामधेनू*, *कल्पवृक्ष*, *साक्षात चिंतामणी* आहे.

एका गुरुगीतेच्या उपासनेने सर्व देव उपासनेचा लाभ होतो. श्रीगुरुगीतेच्या पठणाने जीव–शिव ऐक्य होते.

(खाली मजकूर मूळ स्वरूपात, फक्त विरामचिन्हे/ओळी व्यवस्थित केल्या आहेत.)

प्राकृत गुरूगीता — अनुष्टुपछंद

सांब सांगे भवानीसी। कैलासी स्थित होउनी। सद्गुरुमहिमा ऐके। कोणा जो नच वर्णवे॥ १॥

गुरुर्ब्रह्मा गुरुर्विष्णू। गुरुर्देव महेश्वर। गुरु हाचि परब्रह्म। वंदू त्या गुरुराजया॥ २॥

अज्ञानांधाचिया नेत्री। ज्ञानांजन ही घालूनी। उघडिले नयन हे ज्याने। वंदू त्या गुरुराजया॥ ३॥

अखंड मंडलाकारी। व्यापिला जो चराचरी। दाविले तत्पदा ज्याने। वंदू त्या गुरुराजया॥ ४॥

स्थावरी जंगमी आहे। नाही रिक्त चराचर। दाविले तत्पदा ज्याने। वंदू त्या गुरुराजया॥ ५॥

चिन्मयी व्यापिला सर्व। त्रैलोकी सचराचरी। असि पदा दाविले ज्याने। वंदू त्या गुरुराजया॥ ६॥

सर्व श्रुति रत्नेही। लोळती पदपंकजी। वेदांत गर्भ सूर्याला। वंदू त्या गुरुराजया॥ ७॥

जयाच्या स्मरणयोगाने। ज्ञान उत्पन्न होतसे। सर्व संपत्तीचा मेरु। वंदू त्या गुरुराजया॥ ८॥

गुरुगीतेची ही महती स्वतः भगवान दत्तात्रेय यांनी *गुरु म्हणून* गुरुचरित्राच्या अध्याय ४९ मध्ये सांगितली आहे. प्रत्यक्ष गुरुगीता ही भगवान शंकरांनी पार्वतीला सांगितली आहे.

ही पार्श्वभूमी प्रत्येकाने पूर्णपणे समजून घ्यावी. आपल्याला हे सर्व भगवान शंकर सांगत आहेत आणि गुरुगीतेचा दाखला भगवान दत्तात्रेय गुरू म्हणून देत आहेत — हे समजल्यावरच गुरुदेवांनी सांगितलेल्या गुरुभक्तीची महती कळेल.

जीवनात जन्मसार्थकतेसाठी गुरूची नितांत आवश्यकता आहे. जीवन संपण्यापूर्वी *गुरू करणे, गुरुसेवा करणे, गुरूंचे चरणवंदन करणे* हे अवश्यच करावे, असे भगवान शंकर पार्वतीला सांगत आहेत — आणि हेच भगवान दत्तात्रेय गुरुचरित्राच्या ४९ व्या अध्यायात आवर्जून सांगत आहेत.